Tags

(Bas Knoop, Lien van der Leij, Ulko Jonker, Verkiezingen2021/fd, 18 mrt 21)

In het kort:

  • D66 won volgens de jongste prognose 24 zetels bij de verkiezingen.
  • De VVD won 3 zetels, en werd daarmee voor de vierde keer op rij de grootste partij.
  • Daarmee heeft de kiezer Rutte en Kaag de opdracht gegeven het land uit de coronacrisis te loodsen en een agenda voor de toekomst te schrijven.

De kiezer heeft Mark Rutte en Sigrid Kaag de opdracht gegeven om het land uit de grillige coronacrisis te loodsen en een agenda voor de toekomst te schrijven. Beiden noemen zich liberaal, samen wonnen ze woensdag de verkiezingen met een verhaal over leiderschap.

Daarbij kwam de grootste verrassing – afgaande op 88% van de uitgebrachte stemmen – van D66, dat een grote overwinning neerzette: 24 zetels. Daarmee werd het record van 1994 geëvenaard, toen aartsvader Hans van Mierlo 24 zetels won en de basis legde voor Paars I.

Met een inhoudelijk verhaal over kansengelijkheid, klimaaturgentie en Europese samenwerking won voormalig VN-diplomaat Kaag vijf zetels. De VVD won er drie en komt op 35, na een campagne die volledig gebouwd was rond het coronaleiderschap van haar partijleider.

Debacle in Rutte I

Regeringsdeelname vertaalde zich voor D66 in het verleden vaak in pijnlijke verliezen bij de eerstvolgende verkiezingen. Maar onder aanvoering van Kaag groeide de partij dit keer van 19 naar 24 zetels. Daarmee positioneert Kaag zich als de eerste serieuze uitdager van Mark Rutte sinds PvdA-aanvoerder Diederik Samsom hem in 2012 naar de kroon stak.

Afgaand op de laatste prognoses zit een coalitie van drie partijen er niet in. Als het CDA inderdaad vijftien zetels binnenhaalt (een verlies van vier) en VVD en D66 de huidige stand vasthouden, komen de drie op 74 zetels.

Het is nog maar de vraag of het CDA überhaupt wil meedoen. De vorige keer dat het CDA zo ongenadig werd afgestraft, na het debacle in 2012 met de PVV in Rutte I, lieten de christendemocraten die beker graag aan zich voorbij gaan. De nieuwe partijleider Wopke Hoekstra, die de fakkel op het laatste moment moest overnemen van ‘coronaminister’ Hugo de Jonge, kon de verwachtingen bij lange na niet waarmaken.

Na een tumultueuze campagne zal binnen het CDA onvermijdelijk de discussie over de identiteit van de partij en het leiderschap weer opleven. Hoekstra propageerde woensdagavond na de desastreuze uitslag bescheidenheid en legde de bal voor de vorming van een nieuw kabinet neer bij VVD en D66.

Onaantastbaar bastion

Het breed gewaardeerde crisisleiderschap van Rutte betaalde zich in het stemhokje uiteindelijk nog maar ternauwernood uit in een bescheiden coronabonus. De VVD was een jaar lang een onaantastbaar bastion, maar zag haar torenhoge voorsprong in de peilingen de laatste weken in rap tempo verdampen.

Desondanks bleef er een winst over van drie zetels, waardoor de VVD voor de vierde keer op rij de grootste partij van het land werd. Historicus Rutte is daarmee hard op weg om christendemocraat Ruud Lubbers af te lossen als langstzittende premier van Nederland. Maar de sleet wordt zichtbaar en de concurrentie voelbaar.

Achter VVD en D66 treedt op 31 maart een historisch gefragmenteerde Tweede Kamer aan. De kiezer verdeelde de 150 zetels over zeventien partijen. Dat voor een coalitie die ook in de Eerste Kamer wil steunen op een meerderheid, straks minimaal vijf partijen nodig zijn, hoeft geen complicatie te zijn. Rutte heeft de afgelopen elf jaar bewezen dat hij uitstekend met wisselende meerderheden kan regeren. Maar het helpt niet. De komende jaren moet politiek Den Haag zich immers buigen over tal van complexe dossiers. Van de hervorming van de arbeidsmarkt tot een nieuw belastingstelsel en extra klimaatmaatregelen.

Wonden likken

Rutte krijgt als leider van de grootste regeringspartij het voortouw bij de vorming van een nieuw kabinet. In de campagne hintte hij op het doorregeren met een centrumrechts kabinet, met als motorblok VVD en CDA. De verkiezingszege van D66 breekt dat doormidden en zal een hele nieuwe signatuur aan zo’n coalitie geven. De Democraten zullen als morele winnaars van deze verkiezingen kansengelijkheid, klimaat en een pro-Europese koers tot speerpunten willen maken.

Kaag sprak de voorbije weken al haar voorkeur uit voor een ‘zo progressief mogelijke’ coalitie. Voor D66 ligt nu de keus op tafel of ze het draagvlak verder wil verbreden, nu de andere progressieve partijen op links hun wonden moeten likken en zich moeten bezinnen op hun individuele bestaansrecht. PvdA, GroenLinks en SP, die de afgelopen vier jaar stevig oppositie voerden tegen Rutte III, konden geen vuist maken, alleen nog tegen elkaar.

https://fd.nl/economie-politiek/1377481/in-kaag-treft-rutte-zijn-eerste-echte-uitdager-krc1cawK2xRv