Tags

Stelling: Het claimen van het ministerie van Financiën door Kaag om daarmee een instrument van macht in handen te krijgen – hoe ouderwets dat ook mag klinken – is, zo blijkt uit onderstaande analyse moet dus anders verklaard worden. Het geheim schuilt in het introduceren van het woord ‘abstractie’. Hoezo? Abstractie klinkt hééél technocratisch maar IS het niet. Het is een praktische manier om visie te ontwikkelen en inhoud te geven en daar heeft de Nederlandse politiek zo’n behoefte aan. En die primeur heeft Sigrid Kaag nu in handen en daarmee heeft ze zichzelf onsterfelijk gemaakt want het begrip politieke abstractie is nu gemunt door haar. Daarom een briljante move worden genoemd, ondanks de technocratische indruk die woord maakt, maar hiermee heeft ze de sleutel in handen gekregen om het moderne liberalisme inhoud te geven, dat de VVD nooit is gelukt. Nu dus afwachten hoe dit ‘experiment’ gaat uitpakken, want ik heb nu mijn visioen gezien, en daarom veronderstel ik dat mijn ‘indruk’ ook bewust haar afweging is geweest en dat moet je maar afwachten. Ik ben dus nu erg benieuwd naar haar verdere invulling van haar nieuwe bestuurscultuur, want nu staat Rutte op punten achterop. En de hele oppositie ook.

Een diplomaat die de schatkist bewaakt [digitaal]/ Sigrid Kaag leidt Financiën bij voorkeur op abstract niveau [papieren versie] (Cor de Horde, Den Haag/fd, 17-9-22)

Ze had nooit een warme belangstelling getoond voor economie of begrotingen, maar ze koos voor Financiën omdat die post veruit de meeste invloed heeft. Dinsdag presenteert ze haar eerste begroting. Kan Sigrid Kaag haar stempel drukken op het machtige ministerie?

Wanneer Kaag in januari voor het eerst haar werkkamer aan het Lange Voorhout binnenstapt, als de eerste D66’er en — iets waar ze zich zeer van bewust is — de eerste vrouw op die positie, heeft ze genoeg omhanden. Ook zonder de oorlog die korte tijd later zou uitbreken.

Ze moet een coalitieakkoord uitvoeren waarin de regering fors de portemonnee trekt. Onder meer met twee fondsen van opgeteld €60 mrd voor klimaat en stikstof, wat geduldig op het papier staat maar wat zo ongebruikelijk is, dat er politiek gewicht nodig is om het geld uit te geven.

Bovendien moet ze zich inwerken. Tijdens de formatiebesprekingen heeft Kaag in haar functie van D66-leider het ministerie geclaimd. Daar hadden niet veel Binnenhofwatchers op gerekend. De ene na de andere ministerspost lekte uit, maar Kaag op Financiën? Dat bleef lang geheim.

Iedereen blij

Waarschijnlijk omdat iedereen kan zien dat economie en financiën niet Kaags hobby zijn. Ze is haar leven lang actief geweest in de internationale betrekkingen — onder meer als VN-gezant in Libanon — en bij die onderwerpen veert ze op. Het CDA dacht daarom dat het mogelijk was om Financiën te houden ondanks het zetelverlies bij de verkiezingen: hun zittende minister Wopke Hoekstra laten zitten waar hij zit, en Kaag naar Buitenlandse Zaken, dan is iedereen blij?

Nee dus. Kaag, die de verkiezingscampagne voerde onder de leuze ‘Tijd voor nieuw leiderschap’, koos voor de macht. Dat argument verbloemt ze niet. Financiën is het belangrijkste ministerie na Algemene Zaken, dat hoe dan ook naar Mark Rutte zou gaan. Wie betaalt, bepaalt. Financiën heeft ‘inspecteurs’ zitten bij alle andere departementen om te kijken of het geld doelmatig wordt uitgegeven. Alle lijntjes komen samen bij Financiën en bij Algemene Zaken, en de politieke bazen daarvan vormen een tandem.

Financiën is dan wel machtig, het is niet zo dat een nieuwe minister zich die macht automatisch kan toe-eigenen. Gerrit Zalm, ja, en Jeroen Dijsselbloem in mindere mate ook, die hadden het departement echt in handen, is de indruk die breed wordt onderschreven. Maar over menig andere bewindsman, inclusief Kaags directe voorganger Hoekstra, is het oordeel veel kritischer.

Komt in orde

Voor de buitenwereld is dat niet meteen te merken, want het geoliede team van superslimme ambtenaren heeft geen politieke sturing nodig om de standaardklussen te klaren. Die voorjaarsnota, die nieuwe begroting, dat rijtje opties over de Nederlandse opstelling in Europa over het stabiliteitspact: ze komen er allemaal heus wel, en op tijd.

Maar ook al is het haar hobby niet, Kaag wil meer. Ze zoekt invloed en is niet bang om daarbij stevig stelling te nemen. Ze zit nog maar een maand op haar post wanneer ze in februari in de Tweede Kamer zegt dat staatsdeelnemingen zoals NS en Schiphol moeten stoppen met hun buitenlandse avonturen. Ook over de KLM, het bedrijf dat staatssteun heeft gehad in ruil voor voorwaarden, is ze ferm. Zo ferm, dat het luchtvaartbedrijf bedankt voor verdere financiële hulp.

Het stabiliteitspact heeft door het internationale karakter veel meer haar interesse. Voor dit hypergevoelige onderwerp komt ze met haar eigen aanpak: gezamenlijk optrekken met Spanje. Terwijl haar voorgangers altijd steun zochten in Noord-Europa, lonkt Kaag naar het zuiden.

Streng voor ECB

De positie die ze inneemt is echter niet revolutionair, niet typisch D66. Maar wel typisch Financiën: streng zijn voor begrotingszondaars. In juni zegt ze doodleuk tegen Christine Lagarde, de president van de Europese Centrale Bank, dat die niet zomaar Italië te hulp moet schieten.

Dat zijn allemaal de grote lijnen. Dat doet Kaag graag: ze trekt het probleem naar een abstract niveau, ook intern op het departement. Ze schetst welke kant het op moet, bijvoorbeeld: meer aandacht voor vermogensongelijkheid, reparatie van de hoge energiekosten moet vooral naar de lagere inkomens. Hoe dat moet gebeuren? Dat mogen de ambtenaren zelf bedenken. Die vrijheid is fijn voor het team. Maar als ze vervolgens trots willen vertellen welke ingenieuze knoppen ze hebben gevonden om aan te draaien, is Kaag minder geïnteresseerd.

Fractievoorzitters

Dat is merkbaar bij de voorbereiding van Prinsjesdag, wanneer Kaag haar eerste echte begroting mag presenteren. Ze zit de vergaderingen voor en daagt iedereen uit mee te denken over grote vragen zoals: fijn dat we begrotingsregels hebben die de inzet van meevallers verbieden, maar is dat overeind te houden als er zo veel publieke rijkdom en zo veel private armoede is?

Maar ze is niet de spreadsheettijger die zelf oplossingen aanreikt. Dat doen ambtenaren en ook de fractievoorzitters, die zich op hun beurt laten souffleren door hun financiële fractiespecialisten, die niet zelden zelf een verleden hebben als ambtenaar op Financiën.

Wie dat ook doet, is de staatssecretaris: Marnix van Rij van Fiscaliteit, met wie Kaag goed kan samenwerken. Deze voormalige belastingadviseur kent alle hoeken en gaten van de fiscale wetgeving van buiten en weet, anders dan Kaag, precies wat de gevolgen zijn van een ingreep bij maatregel X of Y. Dat geeft hem gezag op het ministerie. Ambtenaren weten dat Van Rij zich niet makkelijk laat sturen, maar ze werken graag met hem.

Schikt het?

Dat Kaag met haar hoog-over-aanpak wel degelijk invloed uitoefent, daarover zijn de meeste mensen die het FD heeft benaderd voor dit verhaal het wel eens. Ze stelt intelligente vragen. Ambtenaren waarderen haar meer dan haar voorganger Hoekstra. Ze is makkelijker te benaderen en gaat niet eigenwijs om met de heilige begrotingsregels. En als ze in het weekend belt, steekt ze niet meteen van wal, maar vraagt eerst of het telefoontje gelegen komt.

De vraag is of er niet (veel) meer uit te halen valt als er een minister zou zitten met diepe kennis van macro-economie of interesse in begrotingszaken. Was het bijvoorbeeld écht niet mogelijk om nog dit jaar extra steun te geven aan huishoudens met hoge energierekeningen? Die vraag blijft hangen met een minister die niet alle hoeken en gaten van de begroting kent.

De ambtenaren zijn slim en loyaal, maar je moet hun de juiste vragen kunnen stellen. Anders gaan ze door op de weg die ze gewend zijn, en de afgelopen jaren betekende dat: nadruk op zuinigheid en doelmatigheid. Zuinige ministers van Financiën zijn populair en dat weet Kaag. Ze heeft al meermalen gezegd dat de tijd van de ‘diepe zakken’ (Hoekstra in 2020 bij de aankondiging van royale coronasteun) voorbij is. Ze is streng voor collega-ministers die iets extra’s willen.

Spenderen

Maar ze wil ook degene zijn die miljarden uittrekt voor klimaat, natuur (stikstof) en onderwijs. Dat lijkt makkelijk, want het geld is al gereserveerd. Maar het gaat om alle plannen die eronder hangen. Kaag leidt een ministerie dat alles graag nóg een keer wil doorrekenen — de inspecteurs van Financiën zijn daarom berucht op andere ministeries.

Kaag is zich er goed van bewust dat zij de blokkades juist moet wegnemen. In juli haalt ze de eerste half miljard uit het stikstoffonds naar voren, en veegt daarbij bezwaren dat het plan nog niet goed is uitgewerkt van tafel.

Het belang van die grote lijn ziet ze heel goed. Of ze er ook lol in heeft, dat is aan het gezicht van de oud-diplomaat moeilijk af te lezen.

https://fd.nl/politiek/1451763/een-diplomaat-die-de-schatkist-bewaakt-kqi2caiOfUps

Advertisement