Tags

Derde Wereldoorlog | Hoe lang kijkt de NAVO nog toe, in Oekraïne? Volgens critici erodeert de geloofwaardigheid van de alliantie.

Hans Steketee, nrc.nl, 25 maart 2022

Het gebeurt niet vaak dat je het tijdsgewricht bijna fysiek voelt kraken. De laatste keer was in 1989, bij de val van de Muur. Aan dat nieuwe tijdperk, door Vladimir Poetin ooit omschreven als „de grootste catastrofe van de twintigste eeuw”, maakt de Russische invasie van Oekraïne een abrupt einde.

Maar wat erna komt weet niemand. Durft Poetin uit frustratie over zijn vastgelopen offensief in Oekraïne naar chemische wapens te grijpen, of zelfs een kernwapen? Een aanval op de aanvoerlijnen van westerse wapens net over de grens in Polen of Roemenië? Dat laatste „betekent de Derde Wereldoorlog”, zei de Amerikaanse president Biden al.

Dat zal Poetin niet willen riskeren, gokt de NAVO. Maar blijft dat zo als Oekraïners met westerse wapens de Russen nog verder in het nauw brengen, zelfs zonder de tanks en vliegtuigen waar president Zelensky donderdag de NAVO-top om smeekte in een videotoespraak?

Ook Zelensky sprak al over een Derde Wereldoorlog; die komt er volgens hem als onderhandelingen met Rusland definitief zouden mislukken. Reden om te blijven onderhandelen, ook al „doet Rusland alleen alsof het onderhandelt”, zei hij, en is er maar „1 procent kans op succes.”

De Derde Wereldoorlog is „allang begonnen”, gelooft Fiona Hill, een Amerikaanse Rusland-expert en adviseur van de presidenten Obama én Trump. „We moeten onszelf niet voor de gek houden dat we op de rand van iets staan”, zei ze tegen Politico Magazine, vier dagen na het begin van de invasie. „We zitten er al een hele tijd middenin.” De krachten die nu vrijkomen in de strijd om Oekraïne reiken terug tot 1945; volgens haar was de Koude Oorlog niet meer dan een „interbellum”. Dat Poetin bereid is een kernwapen te gebruiken – én wil dat we dat weten – staat voor haar vast.

De Tweede Wereldoorlog begon -officieel op 1 september 1939, toen Duitsland Polen binnenviel. Maar je kunt ook andere momenten aanwijzen, schreef columnist Bret Stephens in The New York Times. Zoals de annexatie van het Sudetenland, een jaar eerder, of het Duitse besluit in 1936 om het Rijnland in strijd met het verdrag van Versailles (1919) opnieuw te militariseren zonder dat er een Frans of Brits militair antwoord kwam. „Word War II begon niet zozeer, maar kwam geleidelijk opzetten”, aldus Stephens.

Wishful thinking

De analogie met Oekraïne is voor hem helder: het Westen heeft Poetin 22 jaar lang laten wegkomen met zijn agressie en er niets dan lichte straffen en wishful thinking tegenover gezet. „De verwoesting van Oekraïne is de vrucht van dat appeasement”.

Dat geldt ook voor de belofte om geen rechtstreekse confrontatie aan te gaan uit angst voor een Derde Wereldoorlog, zoals de VS van meet af aan deden: dreigen met sancties, maar meevechten uitsluiten. Daarmee „sein je zwakte”, vindt Stephens; „niet afschrikken, maar uitnodigen tot Russische escalatie”.

Ook in Kosovo hield de NAVO zich aanvankelijk afzijdig, op termijn bleek dat onhoudbaar

Een aanval met chemische, biologische of kernwapens zal leiden tot „ernstige consequenties”, aldus de slotverklaring van de NAVO-top, zonder details te geven. Geen ‘rode lijn’ dus, zoals Obama die in Syrië trok voor chemische wapens – en vervolgens negeerde toen Assad ze daadwerkelijk inzette. De Franse president Macron zei dat „strategische dubbelzinnigheid” effectiever is – al kan die opmerking ook bedoeld zijn om verdeeldheid in eigen kamp over een reactie te maskeren.

Voor de NAVO is er officieel maar één rode lijn en dat is de geografische grens van het bondgenootschap. Grote vraag is hoeveel speelruimte deze opstelling Poetin laat, niet alleen in Oekraïne, maar wie weet later in andere landen op zijn verlanglijst.

Vleesmolen

Intussen blijft de druk oplopen om niet werkloos toe te kijken hoe de ramp in Oekraïne zich voltrekt. Een strijdtoneel waar de Russen zich sinds deze week ingraven, met de Oekraïners hier en daar in het tegenoffensief. Het doet denken aan de Somme, Verdun en Passchendaele, slagvelden uit de Eerste Wereldoorlog – die toen nog niet zo heette. En waar geen partij netto voortgang boekte, maar die wel een vleesmolen bleven. Verwoeste steden, een humanitaire ramp die alleen maar groter wordt. Ook in Kosovo hield de NAVO zich aanvankelijk afzijdig, op termijn bleek dat onhoudbaar.

Illustratief is de beleefd-maar-felle discussie, donderdag, tussen Financial Times-columnisten Martin Wolf en Gideon Rachman over de voors en tegens van een westerse interventie in Oekraïne. Waar Rachman globaal het NAVO-standpunt deelt – help Oekraïne zichzelf te helpen – vindt Wolf de beleden solidariteit hol klinken.

„We hebben een morele verantwoordelijkheid om de vernietiging te voorkomen van een volk van mensen die gewoon moderne Europeanen wilden zijn, [geen] lijfeigenen van de gangsters in het Kremlin”, aldus Wolf, die is gaan vinden dat de NAVO „bereid moet zijn om te vechten. […] De redenen die [Rachman] geeft om nu niet te vechten, zijn in wezen de redenen die elk redelijk persoon zou geven om niet voor Estland, Letland, Litouwen, Polen of waar dan ook te vechten.”

„Als een Derde Wereldoorlog zo’n verlammende zorg is”, vervolgt Wolf, „hoe kan het uitgangspunt van de NAVO dan geloofwaardig zijn? De effectiviteit ervan was altijd gebaseerd op de overtuiging dat de NAVO inderdaad bereid is het risico van een nucleaire oorlog te lopen.”

Noord-Korea in de wachtkamer

Hoe ziet zo’n potentiële Derde Wereldoorlog eruit? Generaties zijn opgegroeid met het schrikbeeld van een allesverwoestend nucleair duel tussen supermachten. Die club heeft intussen veel meer leden, met Noord-Korea, dat deze week een proef deed met een nieuwe intercontinentale raket, in de wachtkamer.

Voor een ‘klein’ kernwapen in Oekraïne, of ergens boven zee als ‘demonstratie’, durft de NAVO geen armageddon te riskeren, kan Poetin redeneren. Maar elke NAVO-reactie – óók gebruik van een klein kernwapen, of twéé, of geen – als signaal dat „we ons niet tot jouw niveau verlagen” – houdt het risico op escalatie in, schreef Alex Wellerstein, een Amerikaans historicus op het gebied van kernwapens, in een reeks tweets over de ‘speltheorie’ van nucleaire afschrikking.

Durft Poetin die gok te nemen? Of blijft de theorie van de mutually assured destruction (MAD) – het axioma dat niemand een kernoorlog durft te beginnen omdat je die zelf ook niet overleeft – intact? „Ik denk niet dat er iemand in de VS of de NAVO is die het weet totdat het gebeurt […] Maar in geen van de scenario’s lijkt het waarschijnlijk dat de NAVO zegt: nou goed, pak Oekraïne dan maar.”

De leiders van de dertig NAVO-landen kwamen deze week in Brussel bijeen voor topoverleg over de oorlog in Oekraïne. Via een videoverbinding vroeg de Oekraïense president Zelensky de NAVO om meer wapens. Hij beschuldigde Rusland ook van de inzet van chemische wapens (fosforgranaten) – zonder daarvoor bewijs te leveren.

*De conclusie van dit artikel is slechts dat niemand durft te voorspellen hoe ver Poetin durft te staan, want dat is met een psychopaat of geesteszieke die Poetin is, ook onvoorstelbaar. Dus voorlopig hebben andere vragen de voorrang, zoals de vraag welke consequenties deze inval in Oekraïne zullen hebben. Ook niet echt beantwoordbaar, maar wel een start van een nieuwe discussie of publiek debat waar we in het denken over defensiebeleid aan toe zijn, in zo’n concrete casus als Oekraïne.

https://www.nrc.nl/nieuws/2022/03/25/druk-om-in-te-grijpen-in-oekraine-loopt-op-vraag-is-hoe-ver-poetin-nog-durft-te-gaan-a4105124#/handelsblad/2022/03/26/#102

Advertisement