Tags

(Marijn Jongsma, Economie/fd, 12 mrt 22)

Peperdure energie, hoge inflatie, teruglopende groei. Wordt de oorlog in Oekraïne het startpunt van een periode van stagflatie zoals in de jaren 70? Econoom Kenneth Rogoff ziet in elk geval ‘een scherpe omkering’ van het vredesdividend. ‘Defensie was geldverkwisting. Nou, welkom in de 21ste eeuw.’

In het kort:

  • Invasie in Oekraïne maakt volgens econoom Kenneth Rogoff duidelijk dat beleidsmakers hun vredesdividend weer moeten inleveren.
  • Een periode van stagflatie dreigt zich te herhalen: een stagnerende economie in combinatie met een hoge inflatie.
  • De moderne geldtheorie, die stelt dat de staat oneindig diepe zakken heeft, is volgens Rogoff ‘kwakzalverij’.

‘Als dit geen crisis is, dan weet ik niet wat wél een crisis is.’ Kenneth Rogoff schudt zijn hoofd zodra de verbinding via Teams is gelegd. De 68-jarige Amerikaanse econoom, hoogleraar aan Harvard en schaakgrootmeester, geldt wereldwijd als een van de meest vooraanstaande crisisexperts. De voormalige hoofdeconoom van het IMF trekt een vergelijking met de pandemie: ‘Als je denkt dat dát erg was: de inval in Oekraïne is echt zenuwslopend. Een mogelijk instabiele megalomaan die zich in de bergen schuilhoudt met 5000 nucleaire raketten, terwijl zijn leger westwaarts beweegt in Europa…’

Het FD sprak met Rogoff over de economische gevolgen van de Russische agressie, die overheden en centrale bankiers voor nieuwe dilemma’s plaatst en de verhoudingen in de wereld opschudt. ‘Dit zal de globalisering verzwakken.’

*Dat de globalisering verzwakt wordt is alleen maar winst in verband met de niet-duurzame handelsbewegingen wereldwijd; en in dat geval is deze crisis eindelijk de wake-up call: géén massaverkeer en geen massatoerisme meer om de aarde te redden! Daarom zal de brute in- of overval in Oekraïne door de Russen een ‘blessing in disguise’ blijken te zijn.

Betekent dit een terugkeer de jaren zeventig, die werden gedomineerd door stagflatie (weinig groei in combinatie met een hoge inflatie)?

‘We hadden al inflatie, maar nog geen stagnatie. Tot voor kort werd zelfs een behoorlijk sterke groei voor 2022 verwacht. Dat staat nu op losse schroeven. Zeker in Europa. Als Russische energieleveranties worden afgesneden, dan zie ik niet hoe Duitsland en Italië een recessie kunnen vermijden. We zitten nog niet in de jaren zeventig, maar we zijn halverwege. Wat veel mensen vergeten is dat we daar destijds ook niet ineens in terechtkwamen. Het was een opeenvolging van zaken die al begon in de jaren zestig.’

*Deze redenering toont aan dat de huidige ‘inflatie’ die alleen maar bestaat bij de gratie van de energiemarkten en in het verlengde daarvan de oorlogsspanningen én de miljarden roebels die nu in rook opgaan (én het handelsverkeer in de war gooien), gebaseerd zijn op een economische denkwijze en logica die volkomen belachelijk zijn. Economen zijn geschift. Wat de covidfactor was juist de omgekeerde gang van zaken vanwege de ontstane arbeidsmarkt schaarste. Wie kan dit nog verklaren? Plotse transitie van arbeidskrapte naar inflatie. Onbestaanbaar. Het leven gaat gewoon door, met dat verschil dat we voor de (Russische) energie het dubbele of driedubbele moeten betalen! Marktwerking? Neen, abracadabra dankzij die belachelijke economische theorie van onze  wetenschappers.

‘De pandemie en de invasie van Poetin zijn de misschien de ergste schokken van de laatste 70 jaar, en zeker de ergste sinds de oliecrises van de jaren 70. Daar komt de groeivertraging in China nog eens bij. Er is een oorlog, een sluimerende pandemie. De inflatie loopt op, de lonen blijven achter en moeten dus nog een inhaalslag maken. Alle verschillen ten spijt voelt het als het einde van de jaren 60. Nog niet de jaren 70, maar oncomfortabel dichtbij.’

Aan het einde van de jaren 70 maakte de toenmalige Federal Reserve-voorzitter Paul Volcker korte metten met de dubbelcijferige inflatie in de Verenigde Staten, onder meer met een forse renteverhoging. Die ‘Volcker-shock’ leidde wel tot een recessie aan het begin van de jaren 80. Gebeurt zoiets weer?

‘Er zijn veel factoren nodig om inflatie te krijgen. Maar geen misverstand: bij hogere rentes hadden we minder inflatie gehad. Centrale banken lopen achter, de Fed het meest. Het draaiboek van centrale banken bij een schok: laat het doorwerken in de inflatie, laat prijzen zich aanpassen. Is zo’n schok tijdelijk, dan zal inflatie ook tijdelijk zijn. Het is echter heel moeilijk om dat te laten gebeuren als je al achterloopt bij de bestrijding van inflatie. Deze strategie werkt alleen wanneer je geloofwaardigheid als centrale bank hoog is. De reputatie is breekbaarder dan het was. Zeker in de VS. Als centrale banken de olieschok volledig laten doorwerken, dan nemen ze een risico met betrekking tot hun geloofwaardigheid.’

Wat is het meest waarschijnlijke scenario voor het monetaire beleid?

‘Ik denk dat de inflatie in de Verenigde Staten voor de komende twee jaar uitkomt op 3,5% tot 4%. Het zal niet omlaag gaan naar 2% à 2,5%, omdat ik niet denk dat de Fed bereid is om de rente zo snel te verhogen als noodzakelijk is om de inflatie te beteugelen. Als ik een cijfer voor Europa zou moeten geven… eerder 3% dan 2% voor de komende twee jaar. De economie is kwetsbaar nu, de ECB kan niet te snel bewegen. Het is een moeilijke situatie, en het kan nog veel moeilijker worden. Inflatiebestrijding is geen doel op zich.’

Monetaire ‘duiven’ wijzen erop dat een hogere rente de gasprijs niet laat dalen.

‘Prijsschokken op het gebied van grondstoffen zijn op zich de makkelijkste. Ze hebben de neiging om snel weer te verdwijnen. Neem de olieprijs: heel volatiel. Als centrale bank ga je niet reageren op elke beweging in de olieprijs. Verschillende centrale banken hebben verschillende manieren om hier mee om te gaan, maar normaliter laat je het doorwerken en ga je er vanuit dat het weer in je voordeel werkt als de prijs weer omlaag gaat.’

‘Bijna elk inflatiebestrijdingsmodel schrijft dat voor. Anders ben je voortdurend het beleid aan het verkrappen, verruimen, verkrappen… Een inflatie door hoge bestedingen in een economie die op volle toeren draait is anders. Je wil niet dat hogere prijzen leiden tot hogere inflatieverwachtingen en zo zichzelf versterken. Zoals in de VS is gebeurd met stimulans na stimulans, bij een rente van nul.’

Wat is het acute dilemma voor de ECB?

‘Als Poetin een oorlog begint in Europa en voedsel- en olieprijzen gaan omhoog, dan zou dat in de meeste modellen niet leiden tot renteverhogingen door de centrale bank. Je zit al in een pijnlijke situatie. Uiteindelijk hangt het er vanaf hoe lang de situatie duurt. Als het lang gaat duren, reageer je beetje meer. Maar we zitten nog maar twee weken in deze oorlogssituatie, het is dus heel moeilijk te zeggen.’

Niet alleen centrale bankiers zijn aan zet. Hoe moeten overheden reageren op deze situatie?

‘Het lijdt geen twijfel dat Europa energieveiligheid hoger op de agenda moet zetten. Er zijn evil people in de wereld, en daar moeten beleidsmakers rekening mee houden. Maar ik wil een ander punt maken. Er zijn zoveel mensen, ook progressieve economen, die zeggen: begrotingsruimte is geen issue, want er komt geen oorlog meer en dus hebben we geen leger nodig. Het vredesdividend.’

‘Defensie was geldverkwisting, een bezigheid uit het verleden. Nou, welkom in de 21ste eeuw. Bepaalde ideeën moeten opnieuw tegen het licht gehouden worden. Het is heel goed dat Duitsland zo snel reageerde met die €100 miljard extra voor defensie; ik neem aan dat andere Europese landen hetzelfde gaan doen. Het is belangrijk om genoeg geld te hebben voor veiligheid, of voor een klimaatcatastrofe. Dat voorzorgsmotief is een van de traditionele redenen om begrotingsruimte te houden.’

‘De aanhangers van Modern Monetary Theory hebben geen idee hoe om te gaan met inflatie. MMT is dood, het was kwakzalverij binnen de economische wetenschap. Completely bogus.’

Samen met Carmen Reinhart deed Rogoff onderzoek naar staatsschulden, om in 2010 te concluderen dat een hoge schuldquote (meer dan 90% van het bbp) vaak tot problemen leidt. Deze conservatieve zienswijze heeft de tijd niet mee. Aanhangers van de populaire Modern Monetary Theory (MMT) betogen zelfs dat een land met een eigen munt, zoals de VS, onbeperkt geld kan bijdrukken om overheidsuitgaven te financieren en volledige werkgelegenheid te bereiken. De enige grens ligt volgens de MMT-aanhangers in de reële economie. Komen de grenzen van de productiecapaciteit in zicht en loopt de inflatie op, dan moeten de overheidsuitgaven worden verlaagd of de belastingen verhoogd.

U zegt: hou als overheid ruimte voor onverwachte uitgaven die cruciaal zijn om de veiligheid van burgers te beschermen. Maar volgens de moderne geldtheorie MMT zijn de zakken van de staat oneindig diep.

‘MMT klonk al voor het oplopen van de prijzen als complete nonsens. Nu hebben de aanhangers geen idee hoe om te gaan met inflatie. Er is geen concept. MMT is dood, het was kwakzalverij binnen de economische wetenschap. Completely bogus. Gelukkig zijn er meer serieuze mensen die zeggen: hou begrotingsruimte omdat het misschien nodig is om jezelf te verdedigen. Het zou kunnen dat je in zo’n situatie niet makkelijk geld ophaalt als schulden al hoog zijn. Ik weet niet of de rente lang laag blijft of niet. Maar de inval in Oekraïne is een wake-upcall voor een erg naïeve manier van plannen. In de kranten lees ik over hoe om te gaan met een financiële crisis, of de pandemie, alsof er verder niets meer gaat gebeuren. Maar soms komt al het slechte nieuws tegelijk. Dat zien we nu.’

Recente crises leidden juist tot een daling van de rente, zeker in landen die als veilige havens worden gezien.

‘Als iedere keer bij een catastrofe de rente met 4% naar beneden zou gaan, dan hoeft niemand zich zorgen te maken over je bestedingsruimte: de catastrofe zorgt er automatisch voor. Gebeurt er iets ergs, dan kun je goedkoop lenen. Maar historisch is dat niet waar. Mijn collega Robert Barro heeft er veel over geschreven: oorlog leidt vaker tot stijgende rente omdat er meer wordt uitgegeven en dus meer wordt geleend. Als de rente bij elke catastrofe naar beneden was gegaan, dan zaten we nu op min 25%. En dat is niet het geval.’

‘We zijn nog niet begonnen met uitgeven, en de rente is nog niet eens begonnen hierop te reageren. Maar als dit doorgaat, dan komt er een scherpe omkering van het vredesdividend. Ik ben geen militair expert. Misschien dat zij iets bedenken waardoor we niet heel veel extra hoeven uit te geven. Zo voelt het nu niet. Natuurlijk wil je geld zorgvuldig en efficiënt uitgeven. Maar als Poetin oprukt naar de Poolse grens, dan wil je daar tanks tegenover zetten.’

Globalisering wordt gezien als een van de oorzaken van de jarenlange exceptioneel lage inflatie. Kan dit conflict leiden tot verzwakking van de wereldhandel?

‘Zolang Poetin aan de macht blijft, is Rusland geïsoleerd. Dat zal overslaan op een aantal kleinere landen in centraal-Azië. China kijkt naar wat het Westen doet, geen idee hoe ze daar gaan reageren. Waarschijnlijk gaat zowel China als de VS meer de noodzaak tot zelfvoorzienendheid voelen: we hebben onze eigen chips nodig, ons eigen financiële systeem, onze eigen energievoorziening. De VS en China waren al sterke concurrenten. Dit zal de globalisering verzwakken, maar de globalisering zal niet verdwijnen.’

https://fd.nl/economie/1432755/de-jaren-70-we-zijn-oncomfortabel-dichtbij-klc2caunaWni

Advertisement