Tags

Corona blijft, nu moet het echte debat komen (Lien van der Leij en Maarten van Poll, Zorg/fd, 13 dec. 21, digitale versie)

Corona blijft, nu is het tijd voor het echte debat (idem, papieren versie)

Burgers en bedrijven moeten er serieus rekening mee houden dat corona voor langere tijd het leven blijft beheersen. Het is aan de politiek om te komen met een plan voor de lange termijn dat de moeilijke vragen niet uit de weg gaat. ‘Het is een maatschappelijke crisis met een gezondheidscomponent, en niet andersom.’

In het kort:

  • Nederland moet leren leven met corona op de lange termijn.
  • Dat vraagt fundamentele keuzes waar het debat nog niet over is gevoerd.
  • Beperkende maatregelen kunnen een precedent scheppen.

Van de vijf scenario’s voor het verdere verloop van de coronapandemie, die wetenschappers van de WRR en de KNAW in september nog presenteerden, kan het kabinet er één alvast wegstrepen: dat op korte termijn het virus wordt uitgebannen en de samenleving terugkeert naar normaal.

Dat besef is inmiddels ook neergedaald in Den Haag. Dinsdag komt demissionair zorgminister Hugo de Jonge met een brief aan de Tweede Kamer over de aanpak van de coronacrisis komende winter én daarna. Ondertussen praten de sociale partners met het kabinet over virusbeheersing zonder lockdowns.

Dat werd eens tijd, vinden critici binnen én buiten de Kamer. Al sinds vorig voorjaar klinkt de roep om een visie voor de lange termijn. Bijna twintig maanden slingert Nederland tussen versoepeling en lockdown en steeds zou de regering zich weer hebben laten verrassen door het virus.

Vooruitlopen

Ergens is dat begrijpelijk, vindt de Groningse hoogleraar economie van de volksgezondheid Jochen Mierau. ‘Op zo’n ministerie, maar ook bij de GGD’s en elders gaat alle energie naar de waan van de dag, want er moet gemanaged worden’, zegt hij. ‘Maar ik denk dat je er goed aan doet ook een groep apart te zetten die vooruit kan lopen op wat er straks kan gebeuren.’ Zo pleitte Mierau tijdens de tweede golf van de pandemie voor een team dat zich voorbereidde op een derde golf.

Intussen ligt er een stapel onderzoeken, rapporten en adviezen van meerdere denktanks, raden en gelegenheidsallianties zoals het Red Team, een groep deskundigen die het coronabeleid van kabinet, RIVM en OMT kritisch volgde. Mierau: ‘Aan rapporten geen gebrek. Veel slimme mensen hebben veel slimme dingen geschreven. Alleen, dat wordt onvoldoende vertaald naar beleid.’

‘Er is geen debat’

De politiek deinst terug voor het fundamenteel debat dat daaraan vooraf moet gaan, zegt hij. ‘We hebben helemaal geen debat, laat staan overeenstemming, over het ideologische uitgangspunt om uit deze crisis te komen.’ In plaats daarvan gaat het steeds over specifieke maatregelen zoals coronapas of avondklok en hoe die de vrijheden inperken van grotere of kleinere groepen.

‘De grondwaarden botsen niet door 2G, maar door een virus dat de samenleving zoals we die vóór corona hadden, onmogelijk heeft gemaakt’ ~ Jochen Mireau, hoogleraar economie van de volksgezondheid Groningen

Daardoor loopt nu ook de discussie vast over een strikter coronatoegangsbewijs op basis van 2G (gevaccineerd of genezen). De Jonge trok afgelopen week het omstreden wetsvoorstel terug omdat er vooralsnog geen Kamermeerderheid voor te vinden lijkt.

Maar dat is niet de kern, zegt Mierau. ‘De grondwaarden botsen niet door 2G, maar door een virus dat de samenleving zoals we die vóór corona hadden, onmogelijk heeft gemaakt. Dat vraagt om een herschikking van fundamentele waarden. Hoe maak je de afweging tussen het grondrecht op zelfbeschikking van iemand die niet gevaccineerd wil worden en iemand anders die zijn grondwettelijke recht op zorg wil uitoefenen? Dat is bij uitstek een politiek vraagstuk.’

De zorg kan het niet oplossen

Tot nu toe wordt de pandemie nog vooral gemanaged als een gezondheidscrisis, zegt hij. ‘Daardoor blijven we sterk in een medisch paradigma hangen en zien we ook dat de adviseurs van de overheid onvoldoende in stelling wordt gebracht.’ Terwijl we geconfronteerd worden met een ‘maatschappelijke crisis met een gezondheidscomponent, en niet andersom.’

Het antwoord op de pandemie ligt ook niet bij de zorg, oordeelt gezondheidseconoom Wim Groot van de Universiteit Maastricht. ‘We vragen te veel van de zorg. Die kan dit niet oplossen.’ Zo heeft opschalen van de IC-capaciteit volgens hem geen zin, want als gestuurd wordt op de ziekenhuiscapaciteit betekent een verdere uitbreiding van het aantal bedden gewoon dat de overheid later ingrijpt met beperkende maatregelen.

Camera’s met gezichtsherkenning

Het voorkomen van besmettingen is uiteindelijk de effectiefste manier om de crisis te bestrijden, zegt Groot. ‘Naast vaccinatie is vroege opsporing en veel testen het belangrijkste.’ Daarbij kunnen slimme technologieën helpen om uitbraken zo snel mogelijk op te sporen en te doven.

‘Uiteindelijk zullen zulke ingrepen nodig zijn om het virus onder controle te krijgen’ ~ Wim Groot, hoogleraar Maastricht, over gebruik van gezichtsherkenning

En dat mag van de Maastrichtse hoogleraar best ver gaan. Bijvoorbeeld door camera’s met gezichtsherkenning op te hangen in uitgaansgelegenheden, die bij een uitbraak worden uitgelezen om aanwezigen te kunnen opgespoord en hen te manen zich te laten testen of isoleren. Groot: ‘Uiteraard met allerlei waarborgen voor de privacy. Maar uiteindelijk zullen zulke ingrepen nodig zijn om het virus onder controle te krijgen en de impact op de samenleving zo klein mogelijk te houden.’

Want in de afweging tussen privacy en bescherming van de persoonlijke integriteit aan de ene kant en het belang van de volksgezondheid aan de andere kant prevaleert — terecht — steeds de volksgezondheid, zegt hij. ‘Omdat het virus zo dodelijk is, zal je alles er aan moeten doen om het zo veel mogelijk te beperken.’

Hij wijst op Oostenrijk en Duitsland die 2G al langer inzetten en per februari willen overgaan op vaccinatieplicht. ‘Dat zijn maatregelen die hier veel weerstand oproepen. Maar gemakkelijke oplossingen zijn er niet.’

Precedent van 2G

Zulke keuzes zijn niet zonder gevolgen, stellen de hoofdauteurs van de scenariostudie van de WRR en KNAW. Het is belangrijk strategisch na te denken, zeggen oud-WRR-voorzitter André Knottnerus en hoogleraar sociologie Tanja van der Lippe van Universiteit Utrecht.

De scenario’s die zij schetsen — van volledige uitroeiing van corona tot worst case waarin er niet tegen het muterende virus valt op te vaccineren en de samenleving blijvend op slot moet — berusten op vier drijvende krachten: de mate van immuniteit binnen de bevolking, de vaccinatiegraad, virusmutaties en het menselijk gedrag.

Hun samenspel bepaalt de beleidskeuze, zegt Knottnerus. Niet alleen het medisch-virologisch perspectief is richtinggevend, er moet ook oog zijn voor de sociale, economische, maatschappelijke, en culturele aspecten, én voor de precedentwerking die uitgaat van besluiten als die over 2G.

‘Het gaat hier over de grondrechten van mensen en dat is geen gemakkelijke discussie. Maar zij moet wel gevoerd’ ~ Tanja van der Lippe, Universiteit Utrecht

Want zo’n besluit heeft niet alleen implicaties op de korte termijn, zegt hij. ‘Stel dat je het gaat invoeren, dan moet je ook weten hoe je dat dan volgend jaar doet rondom mogelijke herhaal- en boostervaccinaties.’ Daarnaast schept het idee achter 2G mogelijk een precedent wanneer het gaat om andere situaties waar het gedrag van mensen nadelig kan zijn voor de samenleving: ‘Dan komt misschien eerder het aspect drang en dwang naar voren.’

Daarom vraagt het rapport nadrukkelijk aandacht voor bescherming van de waarden van de democratische rechtsstaat, zegt Van der Lippe. ‘Het gaat hier over de grondrechten van mensen en dat is geen gemakkelijke discussie. Maar zij moet wel worden gevoerd.’

Scenario’s beginnen waar modellen ophouden

De scenario’s die de denktanks schetsen schrijven geen keuzes voor, maar schetsen de afwegingen die betrokkenen moeten maken, aldus de hoofdauteurs van het rapport. ‘In die zin beginnen de scenario’s waar de modellen ophouden’, zegt Van der Lippe. ‘Tot nu toe is steeds gecommuniceerd: “als we dit doen, gebeurt volgens de modellen dat”. Maar scenario’s laten ruimte voor onzekerheden waardoor je beter kunt anticiperen op de langere termijn.’

‘Een schaker kan niet voorspellen wat de tegenstander gaat doen. Maar hij kan wel rekening houden met de mogelijke zetten, ook de onwaarschijnlijke’ ~ André Knottnerus, oud-WRR-voorzitter

Het laat zich goed vergelijken met schaken, zegt Knottnerus. ‘Een schaker kan niet voorspellen wat de tegenstander gaat doen. Maar hij kan wel rekening houden met de mogelijke zetten, ook de onwaarschijnlijke en wie verder vooruit denkt heeft betere kansen. Als je nadenkt over de worstcasescenario, kun je ook dingen doen die voorkomen dat het zover komt.’

Ook bedrijven en burgers moeten zich voorbereiden

Dat is niet alleen de taak van de overheid, is hun boodschap. Ook bedrijven en burgers moeten beter voorbereid zijn op mogelijke schokken in de toekomst door te werken aan hun weerbaarheid.

Zo zouden bedrijven bijvoorbeeld alert moeten zijn op een gezonde verhouding tussen eigen en vreemd vermogen, omdat juist eigen vermogen als buffer dient in tijden van tegenslag. En moeten de verschillende sectoren op zoek naar nieuwe businessmodellen die kunnen gedijen binnen veranderende omstandigheden. Die creativiteit is er, merkt Van der Lippe. ‘Wij worden overal uitgenodigd voor inspiratiesessies. De sectoren, ook onderwijs en cultuur, zijn al volop bezig.’

Maar wie neemt de regie om daar uiteindelijk een samenhangend geheel uit te laten komen? Het is aan de regering om daar duidelijkheid over te scheppen, zegt Knottnerus. ‘Daar moet snel een antwoord op komen. Want er zijn kansen maar die moeten ook benut worden.’

https://fd.nl/politiek/1422311/corona-blijft-nu-moet-het-echte-debat-komen-iml1ca3v0Mj4

Advertisement