Tags

Waarom Polen niet uit de EU wordt gezet (Caroline de Gruyter, Vooraan/nrc.nl, 17-7-21, papieren editie)

Waarom Polen niet uit de EU gaat worden gezet (idem, digitale editie)

In Europa

‘Een land dat niet langer de verdragen van de Europese Unie en de kernbepalingen van het lidmaatschap wil toepassen, trekt zich eigenlijk juridisch terug uit de Unie.” In een provocerend stuk op Verfassungsblog betoogde de Franse hoogleraar Europees recht Christophe Hillion vorig jaar dat Polen en Hongarije uit de EU gezet kunnen worden als ze de regels van de Europese rechtsorde aan hun laars lappen.

Na de weigering, woensdag, van het Poolse Constitutionele Hof om de uitspraak van het Europese Hof van Justitie dat de tuchtkamer van de Poolse Hoge Raad gepolitiseerd is en dus niet onafhankelijk is, uit te voeren, is dit stuk weer actueel. Allerlei mensen roepen dat Polen uit de EU gezet moet worden. Als je lid bent van een club die heeft afgesproken dat uitspraken van het Europese Hof prevaleren boven die van nationale rechtbanken, en je respecteert die regel niet, wat zoek je dan nog bij die club?

*Het wordt inderdaad tijd om in te grijpen omdat anders het draagvlak van de Unie ophoudt te bestaan. Want het populisme is al te ver opgerukt, maar dan in omgekeerde richting: de Poolse bevolking vóór de EU en de betweters, nationalisten en naïeve romantici binnen de westerse lidstaten tegen. Het probleem binnen de huidige democratieën is ook dat de bevolking maar wat gokt met hun stemkeuze.

Toch is een Poolse exit onwaarschijnlijk. Het is veel waarschijnlijker dat de Europese Commissie, bij een poging om het EU-recht te handhaven, steeds harder clasht met lidstaten. Zo komt Europa in een politieke knoop die almaar dikker wordt.

Het Europese verdrag is duidelijk: je kunt een land niet tegen zijn zin uitzetten. Er is maar één reden voor een exit: als een land er zelf expliciet om vraagt – zoals het VK na het Brexit-referendum. Polen vraagt geen exit. De bevolking is zeer pro-Europees. Polen zijn dol op reizen en de interne markt. Als de regering politiek zelfmoord wil plegen, moet ze vooral een exit propageren: burgers zullen massaal de straat op gaan.

Volgens Hillion kun je de weigering om Europees recht te respecteren als impliciet exitverzoek opvatten. EU-regeringsleiders hoeven dat enkel nog te bekrachtigen, schrijft hij. Maar zo zou de EU dezelfde juridische acrobatiek bedrijven als het Polen verwijt. Weinig regeringsleiders zullen hierin mee willen gaan.

Het probleem moet, kortom, binnen de EU worden opgelost. Dat kan met de knoet – dwangsommen, financiële sancties – of voorzichtig, waarbij de EU tijd rekt tot een nieuwe Poolse regering de ramkoers tegen Brussel stopt. Maar in beide gevallen zit de Europese Commissie in het oog van de storm: hoe vaker zij als ‘hoeder’ van het verdrag eropuit moet om te zorgen dat landen de regels respecteren, hoe meer ze op politiek verzet of sabotage stuit.

Polen begint een politieke guerrilla tegen de Europese rechtsorde

Want Polen is niet alleen. Ook anderen willen én in de EU blijven met zijn genereuze subsidies, én sommige basisregels de nek omdraaien. De Hongaarse premier Viktor Orbán heeft net een Europese politieke partij opgericht van zestien radicaalrechtse partijen, waaronder de PiS uit Polen, om de lidstaten in Europa meer macht te geven en Europese instellingen zoals het parlement minder. In 2020 verzette het Duitse Grondwettelijke Hof in Karlsruhe zich tegen een Europees vonnis. Bij de Franse Conseil d’État speelt iets dergelijks. Niet omdat het Europese Hof politieker wordt – dat behandelt gewoon zaken die het toegestuurd krijgt – maar omdat zaken zélf in sommige landen politiek steeds gevoeliger liggen: justitiehervorming, ECB-obligatieaankopen, homohuwelijk. Het Hof heeft in de loop der jaren duizenden vonnissen geveld die moeilijk vielen, zoals tegen Italië. Stilletjes zijn die uitgevoerd, of half uitgevoerd, en na een poos was iedereen ze weer vergeten. Polen, dat zegt dat Luxemburg niets te maken heeft met de benoeming van loyale PiS-rechters, doet het omgekeerde: het begint een politieke guerrilla tegen de Europese rechtsorde.

De Commissie móet optreden: als iedereen à volonté vonnissen negeert, implodeert de EU. Maar met elke stap jaagt ze Polen en co in de gordijnen en riskeert ze politieke blokkades. Het wordt, zoals gebruikelijk in Europa, spitsroeden lopen. Intussen is het geen gek idee als de rechtsgeleerden zich eens buigen over de vraag die Christophe Hillion uiteindelijk opwierp: moet er niet een bepaling in het verdrag komen waarin precies staat onder welke omstandigheden je een land uit de EU kunt zetten?

https://www.nrc.nl/nieuws/2021/07/16/waarom-polen-niet-uit-de-eu-gaat-worden-gezet-a4051337#/handelsblad/2021/07/17/#102