Tags

,

(Tom-Jan Meeus, nrc.nl, 3-4-21)

Daags na de verkiezingen van 2012 kwamen de winnaars, Mark Rutte (VVD) en Diederik Samsom (PvdA), bijeen in een Haags appartement. In zijn latere boek over Samsom schetste NRC-reporter Derk Stokmans dat de premier en PvdA-voorman meteen over de bezetting van Rutte II begonnen, waarbij Samsom ‘zijn’ vicepremier noemde: Lodewijk Asscher, wethouder in Amsterdam.

Zo gaat dit in de begindagen van een formatie: partijen die mogelijk met elkaar in zee gaan, willen weten met wie ze te maken krijgen. Dus formeel klopte het wat Henk Kamp (VVD), verkenner in 2012, de laatste dagen in media zei: een verkenner inventariseert mogelijke coalities en spreekt niet over personen. Maar dat is de halve waarheid: in informele contacten gaat het in deze fase voortdurend over personen. Zo vertelden VWS-ambtenaren me de week na de verkiezingen van 2017 al over Hugo de Jonge, wethouder in Rotterdam, als nieuwe minister.

Daarom was ik niet verrast dat Pieter Omtzigt („functie elders”) vorige week al aandacht kreeg. Kiezers waarderen zijn onafhankelijkheid, maar mogelijke coalitiepartners kunnen denken: wat betekent dit voor formatie-afspraken met het CDA? En vijf dagen voor de verkiezingen zei lijsttrekker Wopke Hoekstra zélf tegen RTL: „Als Pieter Omtzigt wil, kan hij minister worden.” Dat lijkt best veel op een ‘functie elders’.

Maar er speelt iets groters. De Kamer nam in 2012 de rol van de koning in de formatie over, logisch uit democratisch oogpunt. Maar ze verslonsde haar taak. Zo stelde de Kamer nooit grenzen aan de taken van verkenners, zodat de kritiek de laatste dagen nogal gratuit was.

Bovendien liet de Kamer gebeuren dat haar regierol in de formatie werd uitgevoerd door Algemene Zaken (AZ). Het gaf Rutte kans voortdurend vertrouwelingen te laten benoemen. Het gold voor verkenners Kamp (2012) en Edith Schippers (2017). Het gold dit jaar voor verkenner en oud-VVD-minister Annemarie Jorritsma (Economische Zaken, 1998-2002), voor wie co-verkenner en vice-premier Kajsa Ollongren (D66) eerder ambtenaar was. Later werd Ollongren Ruttes hoogste ambtelijke adviseur op AZ. Haar toenmalig plaatsvervanger, Bart van Poelgeest, is secretaris van deze formatie. Allemaal mensen die al jaren met Rutte werken. En toen de premier vorige week te stellig zei dat verantwoording voor gemaakte fouten zou uitblijven, zag je het risico: macht die zich ongecontroleerd waant.

Dus als de Kamer woensdag in de geest van Omtzigt handelt, concentreert ze zich niet zozeer op de laatste ophef, maar op de structuur daaronder: dat de volksvertegenwoordiging de regie van de formatie werkelijk waarmaakt, en de rol van Algemene Zaken terugdringt. Tegenmacht, mensen.

https://www.nrc.nl/nieuws/2021/03/30/halve-waarheden-over-namen-in-de-formatie-a4037735