Tags

Analyse

Na de verkiezingen De formatie wordt ingewikkeld, volgens verkenner Jorritsma. Maar snel handelen is ook gewenst.

Lamyae Aharouay, Analyse/nrc.nl, 19 maart 2021

Verwachting, teleurstelling en hoop troffen elkaar de dag na de Tweede Kamerverkiezingen in de Rooksalon van de Tweede Kamer. Daar kwamen de lijsttrekkers van alle zeventien gekozen partijen bijeen om te praten met Kamervoorzitter Khadija Arib. De winnaars werden onthaald met felicitaties en complimenten. De verliezers met troostende woorden en meelevende blikken.

Een van de winnaars is Joost Eerdmans, die met zijn partij JA21 volgens de voorlopige uitslag met drie zetels in de Tweede Kamer komt. Hij zei tegen de pers dat hij verwachtte dat de grote partijen in de zoektocht naar coalitiepartners ook de zetels zouden meetellen die hij in handen heeft in de Eerste Kamer. Hij was, zei Eerdmans ook, woensdagavond al gesms’t door VVD-leider Mark Rutte, die de uitslag „gaaf’’ zou hebben genoemd. Samenwerken met D66 noemde hij wel „heel lastig”.

De andere winnaar op rechts, Thierry Baudet, zei bij aankomst in de Tweede Kamer „de grootste winnaar van de verkiezingen” te zijn. „Volgens mij mogen de grootste winnaars altijd het initiatief nemen in de formatie.’’ Hij noemde dat „spannend’’. Baudet leek even te vergeten dat vrijwel alle andere partijen hem hebben uitgesloten van regeringsdeelname.

Regie Tweede Kamer

Een uur later bleek Baudet inderdaad toch niet aan zet te zijn. Sinds 2012 voert de Tweede Kamer zelf, en niet meer de Koning, de regie over de formatie. Waar meestal alleen de grootste partij een verkenner mag voordragen, nu voor de vierde keer op rij de VVD, deed dit keer ook de tweede partij dat, D66. Fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer Annemarie Jorritsma en demissionair minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) zullen vanaf maandag gesprekken gaan voeren met de zeventien partijleiders. Volgens Arib was er voor die keuze „breed draagvlak” onder de lijsttrekkers.

Uiterlijk 30 maart brengen Jorritsma en Ollongren verslag uit van hun bevindingen – een dag voordat de gekozen Tweede Kamerleden zullen worden geïnstalleerd. Die zullen daarna, mogelijk dezelfde dag, debatteren over het rapport. Jorritsma verwacht dat het proces de komende weken „complex en ingewikkeld’” zal zijn, vanwege het grote aantal kleine partijen.

Een kabinet voor de zomer zou de ambitie moeten zijn ~ Annemarie Jorritsma verkenner

Lange formatie ongewenst

Het is de vraag hoe lang de formatie gaat duren. Na de vorige Tweede Kamerverkiezingen in 2017 werd lang geformeerd, 225 dagen. Dat willen veel partijen nu niet, vanwege de coronacrisis. Ook Jorritsma zei te zien dat er „een behoefte is aan niet al te lang formeren, om te proberen alles snel te doen.”

*De vraag mag nu al worden gesteld wie toch te lang van stof zullen zijn en dus voor vertraging zullen gaan zorgen. Dat kan niet missen met de opgebouwde ervaring van de vorige samenstelling van de Kamer, waar eindeloos lang en breedsprakig werd gedebatteerd. In geval dat dat ‘circus’ nu weer gaat ontstaan, breekt de Kamer zijn gezag verder af. En komt dat nooit meer goed.

Op de vraag of het mogelijk zou zijn tot een nieuw kabinet te komen voor de zomer, antwoordde de VVD’er: „Dat zou toch fantastisch zijn als dat lukt, en eigenlijk moet dat toch ook wel kunnen. Dat zou de ambitie moeten zijn.” Op de uitslagenavond en eerder deze donderdagmiddag hadden de fractievoorzitters van de linkse partijen onderling contact met elkaar gezocht. Hun blok is geslonken met 11 zetels tot 26. Ze waren ook benaderd door D66, met de vraag wat ze ervan zouden vinden als er naast een verkenner van de VVD ook een verkenner van D66-huize zou komen, of in de woorden van een betrokkene: „Ze brachten het als: ook een van de progressieve kant”.

Lilian Marijnissen van de SP, Lilianne Ploumen van de PvdA en Jesse Klaver van Groen Links wilden van elkaar weten: houden we elkaar vast, ook als maar een van ons aan de formatietafel aanschuift? In de campagne hadden Ploumen en Klaver dat steeds weer gezegd. Zij blijven dat doen. De SP heeft zich nooit op die manier gecommitteerd aan de twee andere linkse partijen. Donderdag zei Marijnissen dat onderhandelen voor haar partij „niet voor de hand ligt”. Maar ze sloot haar partij niet helemaal uit. „We zijn altijd bereid in gesprek te gaan.”

KAJSA OLLONGREN VERKENNER NA FLETS MINISTERSCHAP

Koel, een goede manager, eigenlijk meer een bestuurder dan een politicus. In de kwalificaties die anderen toedichten aan demissionair vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren (D66) is een duidelijke rode lijn te herkennen. Haar ministerschap was flets en werd gehinderd door ziekte. Nu speelt ze als verkenner ineens een belangrijke rol in het politieke handwerk waarvan velen zeggen dat het haar niet zo ligt.

Politiek was een late roeping voor Ollongren (53), dochter van een Zweedse moeder en een Nederlandse vader uit een Fins adellijk geslacht. Pas in 2014 verruilde ze de overheidsdienst voor een wethouderspost in Amsterdam.

Als secretaris-generaal van het ministerie van Algemene Zaken bereikte Ollongren de hoogste trede van de Haagse ambtenarij. Als rechterhand van premier Rutte had ze kunnen meekijken in de politieke keuken van Den Haag. Waarnemers voorspelden een grote toekomst. ‘Is Kajsa Ollongren straks minister-president?’, kopte NRC in 2016 in een profiel van de Amsterdamse wethouder Economische Zaken.

Dat Ollongren in 2017 in Rutte III vice-premier werd in het D66-smaldeel, leek vanzelfsprekend. Maar als minister van Binnenlandse Zaken kwam Ollongren minder uit de verf dan velen hadden verwacht. Ze was weinig zichtbaar. Zo slaagde ze er niet om de woningmarkt vlot te trekken, volgens critici door een gebrek aan politieke sturing.

Een poging in 2018 om haar politieke profiel wat op te poetsen met een frontale aanval op Forum voor Democratie (een partij die „geobsedeerd” was door het „praten over rassen”, zei Ollongren) pakte niet goed uit – Ollongren had haar coalitiepartners niet ingelicht.

Als uitvoerder van het regeerakkoord was ze politiek verantwoordelijk voor het afschaffen van het raadgevend referendum en de invoering van het boerkaverbod, twee maatregelen die slecht vielen bij de eigen achterban. Na maandenlange ziekte besloot ze niet mee te dingen naar het partijleiderschap van D66. En na de ruime verkiezingsoverwinning van Sigrid Kaag is het partijleiderschap onbetwist. Dat neemt niet weg dat Ollongren nog een prominente rol kan spelen: als verkenner, mogelijk straks als informateur van Rutte IV, waar de invloed van D66 groter zal zijn. Een nieuwe ministerspost ligt in het verschiet.

Op de verkiezingsavond, woensdag, zat Annemarie Jorritsma (70) als een van de eersten samen met Mark Rutte in de fractievoorzitterskamer van de VVD. Zij is er op zulke avonden altijd bij. Jorritsma draait al heel lang mee in de partijtop. Ze werd in 1982 Tweede Kamerlid, begin jaren negentig stond ze twee keer in de top vijf van de VVD-kandidatenlijst en gold volgens een VVD’ er als „een van de parels van de partij”. Ze was minister, vicepremier, burgemeester van Almere en is sinds 2015 fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer.

Er waren ook functies die ze misliep: in 2002 had ze voorzitter willen worden van de Tweede Kamer, maar haar partijgenoot Frans Weisglas kreeg meer stemmen, en in 2010 werd ze op een haar na burgemeester van Amsterdam. De vertrouwenscommissie had haar voorgedragen, de gemeenteraad koos voor PvdA’er Eberhard van der Laan.

Dat Rutte Jorritsma heeft gevraagd om verkenner te worden, zal weinig mensen in de partij verbazen. Jorritsma staat bekend als een machtspolitica. Ze kan hard en scherp zijn, maar VVD’ers kennen haar ook als uiterst loyaal aan partijgenoten met veel aanzien – zoals Rutte. Ze zal doen wat ze kan om te voorkomen dat hij in de problemen komt door de senaat, ze doet er ook alles aan om affaires zo klein mogelijk te houden.

In het voorjaar van 2019 maakte ze collega’s in de senaatsfractie kwaad door de manier waarop ze hun collega Anne-Wil Duthler uit de fractie had gezet: per tweet. Duthler was in opspraak gekomen door mogelijke belangenverstrengeling waarover Follow the Money had bericht. Ze spande later een rechtszaak aan tegen het blad Quote dat had geschreven over een beslaglegging op de bankrekening van haar bedrijf. Duthler kreeg ongelijk van de rechter en ging in hoger beroep. Jorritsma wachtte niet op die uitspraak, ze zette haar uit de VVD-fractie zonder overleg met haar collega’s.

Rutte houdt ervan om samen te werken met mensen die hij goed kent en die hij denkt volledig te kunnen vertrouwen. Jorritsma valt in die categorie. Zij zal hem, zegt een VVD’er, zeker niet gaan verrassen met een advies over de formatie waar hijzelf weinig in ziet. „Ze zal nooit iets doen waar hij last van heeft.”

Petra de Koning

https://www.nrc.nl/nieuws/2021/03/18/corona-drukt-op-formatie-a4036416#/handelsblad/2021/03/19/#101