Tags

Stelling: Ondanks het feit dat ik al weken een aantal artikelen over complottheorieën klaar had liggen, was het er nog niet van gekomen om daar een afgeronde blog van te maken. Dat gaat dus nu pas gebeuren, omdat de Volkskrant mij daartoe een mooie aanzet heeft geboden. Deze eerste blog zal ik starten met de tekst van de genoemde krant om daarbij mijn kanttekeningen te plaatsen. Daarna verschijnt er een duidelijke omschrijving over het verschijnsel (of fenomeen) complottheorie. Laat ik hier ter inleiding aangeven dat de meest algemene definitie samengevat als volgt luidt: een complottheorie is het omgekeerde van een wetenschappelijke theorie die in de fase van uitwerking verkeert, omdat die theorie al is gecontroleerd door de begeleider van een promovendus die wil gaan promoveren op een these (en dat betekent een wetenschappelijk goedgekeurde stelling die onweerlegbaar logisch en consistent en dus samenhangend is, namelijk gebaseerd op wetensschappelijke bronnen). En als de promovendus het concept van zijn onderzoek geheel heeft uitgewerkt, wordt door de begeleider die hoogleraar is, een commissie bij elkaar gezocht van vakbroeders/zusters van andere universiteiten maar allemaal gespecialiseerd op dat vakgebied waarover het onderzoek handelt. In deze blog gaat het dus om het thema complot- of samenzweringstheorie en/of nepnieuws/desinformatie. In ons land is er een hoogleraar die aan de VU doceert als psycholoog en ook complottheorieën als leergebied onder zijn hoede heeft.

Kort samengevat bekent een complottheorie dat die theorie worden uitgedragen zonder dat er wetenschappelijke bronnen worden aangedragen of bijgeleverd (via een notenapparaat) waaruit de juistheid van de beweringen kan blijken. Daarom bestaat er een tweetal definities: onbewijsbaar en onbewezen. Die beide kwalificaties lijken identiek, maar zijn dat niet. Als iets onbewijsbaar is zal het ook nooit bewezen kunnen worden. En in ons land is er nog nooit een proefschrift over complottheorie aan een van onze universiteiten geschreven die ook tijdens een openbare verdediging is getoetst en goedgekeurd, zodat de wetenschappelijke titel van doctor is gehaald.

En omdat deze blog ook over Baudet gaat, heb ik geteld hoeveel blogs ik sinds 2017 (zijn start als Kamerlid) heb geschreven. Op mijn site AquariusPolitiek heb ik 66 stuks geteld, met dien verstande dat ik na 2020 ben gestopt met schrijven omdat ik mezelf anders zou blijven herhalen. En dat is zinloos. Maar dat betekent ook dat Baudet zichzelf constant aan het herhalen is!

Ook Nederland is aan de beurt: Twitter grijpt in bij Baudet (Laurens Verhagen, Achtergrond/de Volkskrant, 10 maart 2021) [digitale versie]

Twitter grijpt in en voorziet een bericht van Baudet  van een waarschuwing. Maar waarom juist die tweet? [papieren editie]

Voor het eerst heeft Twitter een tweet van een Nederlandse politicus als ‘misleidend’ bestempeld. Thierry Baudet heeft de twijfelachtige eer, met een bericht over vaccinaties. Is die ingreep terecht?

*Mijn commentaar bij het oordeel ‘misleidend’. Klopt, want alle goedgekeurde vaccins zij veilig genoeg gebleken om gebruikt te worden. Juridisch gesproken zal die goedkeuring voor de rechter standhouden en worden geaccepteerd. Dat had Baudet, zelf jurist, moeten weten. Hij was dus niet voorzichtig genoeg bij het formuleren van zijn tweet.

Tien maanden nadat Twitter voor het eerst een waarschuwingslabel plaatste bij een tweet van Donald Trump, is ook Nederland aan de beurt. Maandagavond zette Twitter zo’n waarschuwing bij een tweet van Forum-leider Thierry Baudet over coronavaccins. ‘Misleidend’, aldus Twitter, met daarna een verwijzing naar een kort bericht waarin wordt benadrukt dat experts covidvaccins als veilig beschouwen. De reacties onder de tweet van Baudet zijn uitgeschakeld, evenals de mogelijkheid het te ‘liken’ of te retweeten.

Controversieel

Zo’n ingreep is om meerdere redenen niet zonder controverse, zegt Bart Brouwers, hoogleraar Journalistiek en Mediastudies aan de Universiteit Groningen. ‘Ik vind dit heel lastig te verteren’, aldus Brouwers. Hij doelt op de volstrekte willekeur waarmee Twitter opereert. ‘Als je een kijkje op Twitter neemt, zie je berichten voorbij komen die honderd keer erger zijn dan zo’n tweet van Baudet. Waarom wordt juist zijn tweet er dan uitgepikt?’

*Brouwers mag de handeling van Twitter “niet zonder controverse” noemen, den daarin heeft hij gedeeltelijk gelijk. Dit aangezien er nog nooit een openbaar debat, noch in de Tweede Kamer, heeft plaatsgevonden over het ‘recht’ van een privaat bedrijf om die waarschuwing uit te vaardigen. Daarom om heeft de publieke opinie in ons land gefaald om een dergelijk debat op gang te brengen. En normaal gesproken had het kabinet al een wetsvoorstel kunnen indienen, maar vermoedelijk heeft men binnen het kabinet pragmatisch geoordeeld om eerst een publiek debat af te wachten. Om daarmee ook een eerste onderzoek over dit thema te laten instellen via de geijkte weg van een commissie. Maar iedere jurist – die ik zelf niet ben – zal bevestigen dat een privaatbedrijf het recht heeft zijn eigen spelregels vast te stellen. Anderzijds zal een overheid die zelf initiatief onderneemt om een Autoriteit Complottheorie & Desinformatie op te richten snel het verwijt krijgen dat er aan censuur gedaan gaat worden, terwijl dat grondwettelijk verboden is. Als tussenoplossing stel ik dus voor om een afdeling Complottheorie bij de WRR op te richten en daar ook een meldpunt van te maken.  

Als je naar de huisregels van Twitter kijkt, dan handelt het bedrijf overigens volgens het boekje, benadrukt Brouwers. Hij noemt het ook goed dat dit soort bedrijven spelregels hebben. Vraag blijft: waarom deze tweet en andere niet? Onlangs nog berichtte Nieuwsuur over de tweets van Forum voor Democratie-kandidaat Ab Kuijer (plek 31 op de kieslijst), die op Twitter grossiert met bekende complottheorieën. Zo suggereert hij dat Mark Rutte pedofiel is en dat de miljardairs George Soros en Bill Gates achter de coronapandemie zitten. Twitter greep niet in, maar Kuijer deactiveerde zelf zijn Twitter-account na de berichtgeving van Nieuwsuur.

*Waarom Ab Kuijer (plek 31 op de kieslijst) niet? Omdat hij vermoedelijk nog te onbekend is voor Twitter en dat zal vermoedelijk ook een norm zijn: ‘influenzers’ worden geweigerd. Anders kan Twitter de driekwart van de wereldbevolking gaan waarschuwen en dat is geen doen.

Macht

Het was een paar maanden geleden een veelgehoord bezwaar, toen Trump van verschillende grote sociale netwerken werd geweerd: de techbedrijven hebben wel erg veel macht. En ook nu, bij deze laatste ingreep in Nederland, is het de vraag in hoeverre die macht wenselijk is. ‘De willekeur waarmee de techbedrijven het probleem van desinformatie te lijf gaan in combinatie met hun grote macht is erg problematisch’, aldus Brouwers. Met andere woorden: macht komt samen met verantwoordelijkheden.

*Techbedrijven hebben alléén “veel macht” omdat de nationale parlementen niet ingrijpen, noch in de VS (waar ook een andere wet- en regelgeving bestaat als bij ons), noch binnen de EU terwijl wel bekend is dat de Europese Commissie aan wetgeving voor techbedrijven werkt.

Twitter laat zelf niets los over de redenen van de laatste ingreep. Ook op eerdere vragen van de Volkskrant aan het netwerk over maatregelen rondom de Nederlandse verkiezingen hield het bedrijf de lippen op elkaar. De pr-afdeling wilde alleen kwijt dat ‘een gezonde publieke conversatie’ Twitters topprioriteit is.

Brouwers: ‘Twitter, maar ook de andere techbedrijven, zijn zo gesloten als de pest. Terwijl ze wel invloed hebben op ons maatschappelijke handelen en dus ook op onze democratie.’

*Nogmaals, hier dient de Tweede Kamer het voortouw te nemen.

Zwarte Piet

Toen Facebook vorig jaar een korte video met Zwarte Piet verwijderde, klonk in ons land protest. Niet eens zozeer over de vraag of dat juist was of niet, maar vooral over het feit dat een bedrijf uit Silicon Valley zijn normen en waarden aan ons Nederlanders oplegt. Die kaart speelt ook Forum voor Democratie: ‘Amerikaans BigTech-bedrijf censureert Nederlandse partijleider een week voor de verkiezingen. Als dat geen buitenlandse inmenging in de Nederlandse democratie is, wat dan wel?’ Brouwers gaat hier niet in mee: ‘Als Hyves dit had gedaan, was dat principieel niet anders geweest.’

Vermoedelijk was de situatie bij ons gelijksoortig als die in de VS en zou Facebook onder Amerikaans recht gelijk hebben gekregen. Maar waarom heeft de Tweede Kamer, noch het kabinet gereageerd?

Het doel van Twitter is het tegengaan van desinformatie, maar het effect is nu averechts, ziet Brouwers. ‘De invloed van dat bericht van Baudet is nu vele malen groter. Verder is het spannend wat er op de iets langere termijn gaat gebeuren. Bij Trump begon het ook met dit soort labels, maar uiteindelijk werd de toenmalig president helemaal geschorst. De huisregels van Twitter voorzien hier ook in: bij herhaaldelijke overtredingen kan een definitieve schorsing volgen. Brouwers is benieuwd wat Forum-leden en -politici nu gaan doen: ‘Reken maar dat ze Twitter nu gaan uittesten. De doos van Pandora is geopend.’

*De kwestie van desinformatie is erg complex. Want wie bepaalt wat dat bekent of hoe de juistheid van informatie gemeten kan worden. Als voormalig student en ook afgestudeerd op een doctoraal scriptie weet ik dat je bij het schrijven van die tekst die leidt tot een proeve van bekwaamheid gebruik moet maken van wetenschappelijk ‘geoormerkte’ literatuur. Daarom gaan de meeste studenten in die laatste fase van hun studie juist hele dagen studeren aan een universiteitsbibliotheek waar alle wetenschappelijke bronnen opgevraagd kunnen worden en daaruit mag je oneindig veel uit putten. Dat betekent overigens niet dat dit een moeiteloos traject is die je kunt doorlopen. Want iedere tak van wetenschap kent zijn scholen, waarvan de economische wetenschap wel de meest bekende scholen kent waardoor alle vakeconomen onderling oorlog kunnen voeren over wie er gelijk heeft of niet. Dat gelijk bestaat in de wetenschap ook niet en iedere proef van een eindscriptie gaat om de vraag of de probleemstelling goed is uitgewerkt zodat er nieuwe wetenschappelijke inzichten ontstaan. Mocht je dus een uitstekende masterthese hebben uitgewerkt, dan ontvang je ook een uitnodiging om een stapje verder te komen en aan een Ph.D. te gaan werken ofwel een doctorstitel. Het gaat kortom altijd om de zuiverheid van de redenering én om de zuiverheid van argumentatie. Daarom vallen alle complottheorieën door de mand.

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/ook-nederland-is-aan-de-beurt-twitter-grijpt-in-bij-baudet~b5ca9e52/

Tot slot over complottheorie(ën)

Waarom geloven we in complottheorieën? @eoswetenschap

Sinds covid-19 is complotdenken helemaal terug. Waarom steekt complotdenken net nu de kop op? Is het een voorbijgaande hype of moeten we behoedzaam zijn? Wie is er vatbaar voor? Eos-stagiaire Alice Dooreman vraagt het aan moraalfilosoof Brecht Decoene.

Brecht Decoene is moraalfilosoof en schrijver van het boek Achterdocht, tussen feiten en fictie (2016), waarin hij de redeneerwereld van het complotdenken onder de loep neemt. Acteur Mats Vandroogenbroeck verzorgde de voice-over. Alle voice-overs zijn fictief.

In deze podcast kom je onder andere te weten…

Waarom complotdenken tegenwoordig populair is

Welke ingrediënten complottheorieën meestal bevatten

Dat complotdenken helemaal niet zo onschuldig is als het lijkt

Dat complottheorieën anders functioneren naargelang het soort maatschappij waarin ze gedijen

Welke kenmerken complotdenkers gemeen hebben

Dat er in elk van ons een complotdenker schuilt

Meer over complotdenken:

Waarom geloven mensen in complottheorieën?

Hoe wordt iemand een complotdenker?

Geen zin om te luisteren? Lees dan hier een samenvatting van het gesprek:

Wat zijn de typische kenmerken van een complottheorie?

‘Het centrale idee is dat er een elite is die ons beliegt en bedriegt. Er is veel wantrouwen naar politici en wetenschappers, en ook de media zitten meestal in het complot. Een complottheorie is ook gelinkt aan de actualiteit. Bij het invoeren van de lockdown ging het alleen over corona. Het complotdenken rond 9/11 was volledig verdwenen, maar dook terug op na de grote explosie in de haven van Beiroet.’

Hoe ontstaat een complottheorie?

‘De basis is wantrouwen. Dat wantrouwen komt trouwens zelden uit het niets. De geschiedenis bevat heel wat voorbeelden van samenzweringen die wel echt hebben bestaan. Denk maar aan de doofpotoperatie van de kerk rond pedofilieschandalen, of het Amerikaanse Tuskegee-syfilisonderzoek, waarbij arme, zwarte Amerikanen moedwillig met syfilis werden besmet, zonder dat ze daarvan op de hoogte waren. Onder andere door dat schandaal geloven heel wat zwarte Amerikanen vandaag nog altijd dat de overheid bewust aids of drugs in hun gemeenschap heeft geïntroduceerd.’

‘Gebeurtenissen die een schokgolf veroorzaken, zoals de coronacrisis, voeden het complotdenken. Meestal begint dat met het verdacht maken van de officiële versie: dat covid-19 maar een griepje is, bijvoorbeeld. Daarna duiken complotflodders op, los aan elkaar hangende, alternatieve verklaringen. Zo werd beweerd dat het coronavirus in een lab in Wuhan is gemaakt, of door Bill Gates, die al een vaccin klaar had om heel duur aan ons te verkopen. Er waren ook mensen die geloofden dat het virus een verzinsel is om intussen een 5G-netwerk uit te rollen of een rebellerende bevolking in toom te houden. Het mondmasker staat dan symbool voor de muilkorf. Dergelijke complotflodders kunnen uitgroeien naar een theorie als het aantal aanhangers groeit.’

Wie is gevoeliger voor complotdenken?

‘Achterdocht maakt een wezenlijk en zinvol onderdeel uit van onze psychologie. Bij complotdenkers loopt die achterdocht uit de hand. Meestal gaat het over mensen die ooit bedrogen zijn geweest, waardoor ze overal bedrog beginnen zien. Denk aan het televisieprogramma De Mol. De deelnemers focussen zo hard op mogelijk bedrog, dat ze het overal beginnen te zien. Complotdenkers denken meestal ook sowieso antiwetenschappelijk en zijn spiritueler of religieuzer. Een complottheorie geeft hen vaak ook zingeving: ze kregen een inzicht waarna ze wakker zijn geworden.’

‘In open samenlevingen komen complotten vooral vanuit de bevolking, en zijn ze gericht tegen de instituten. De mensen zijn vrij, maar redeneren alsof ze in een dicatuur leven. In een echte dictatuur zijn het net de leiders die complotten verzinnen om hun eigen fouten te maskeren. In die complotten geven ze de schuld voor wat misloopt aan minderheidsgroepen. De Verenigde Staten zijn een bijzonder geval. Hoewel het nog altijd een democratie is, zien we toch dat politici zoals Donald Trump de bron van complotten zijn. Zo noemt hij de klimaatverandering fake news. Dat is gevaarlijk, want het maakt het waandenken heel mainstream.’

Hoe gevaarlijk is dat?

‘Mensen die gevoeliger zijn voor complotdenken, zullen ook meer aangetrokken worden tot alternatieve denkwijzen, waardoor ze zich bijvoorbeeld niet willen laten vaccineren. Zo brengen ze niet alleen zichzelf maar ook anderen in gevaar. Complotdenkers kunnen ook wegzakken in het moeras van het waandenken. Dat is een soort radicaliseringsproces.

Anders Breivik geloofde dat moslims ons in Europa zouden komen vervangen, dat schreef hij ook in zijn manifest. Hij beroepte zich op dat idee om actie te ondernemen en bij zijn aanslagen in Oslo en op het eiland Utøya 77 mensen om het leven te brengen. En recent vernielden aanhangers van het 5G-complot zendmasten, waardoor enkele ziekenhuizen in de problemen kwamen voor hun communicatie. Ironisch genoeg vernielden de complotdenkers toen geen 5G maar 4G-masten.’

https://www.eoswetenschap.eu/psyche-brein/waarom-geloven-we-complottheorieen?