Tags

De avondklok is nog steeds van kracht, maar vraag niet hoe. De onnavolgbare verwikkelingen ondermijnen het draagvlak voor het coronabeleid. ‘Dat is ontzettend schadelijk.’

Bas Soetenhorst, Het Parool, 20 februari 2021, 7:00

Een chaotische week liep voor het kabinet ogenschijnlijk met een sisser af. Immers, de avondklok geldt nog en de Eerste en Tweede Kamer steunen het ijlings opgetuigde plan B: een alternatieve wettelijke onderbouwing. Zo bezien kan de overwinning van Willem Engel dinsdagochtend met Viruswaarheid straks een voetnoot blijken, hooguit interessant voor rechtenstudenten en staatsrechtgeleerden.

*Volkomen juist opgemerkt wat betreft de voetnoot die “hooguit interessant voor rechtenstudenten en staatsrechtgeleerden”. Want nu is Willem Engel er eindelijk achtergekomen hoe complex het staatsrecht en dat rechterlijke uitspraken anders kunnen uitpakken dan gedacht. Het werd de hoogste tijd dat hij daarachter zou komen aangezien hij in zijn eentje bezig is de rechters te overbelasten.

Maar zo eenvoudig ligt het niet, meent Arjen Boin, hoogleraar aan de Universiteit Leiden en expert op het gebied van crisismanagement. “Het geklungel rond de avondklok ondermijnt de legitimiteit van het complete coronabeleid, dus van alle maatregelen om de besmettingen terug te dringen. Dat is ontzettend schadelijk, omdat de legitimiteit en het draagvlak cruciaal zijn in deze crisis.”

*Het is geen uitgemaakte zaak dat er sprake is van “geklungel” rondom avondklok dat de legitimiteit zou ondermijnen. Dit laatste kan op heel andere gronden gebeuren. Maar dit zijn zulke precedenten dat alle juristen en staatsrechtspecialisten over elkaar heen blijven buitelen. Iedereen ‘weet’ het persoonlijk beter dan de ander en al die bondscoaches zullen een permanent verschijnsel blijven omdat de wetgeving, zoals de maatschappij zelf, een uiterst complex geheel is.   

Blunder

Heeft het kabinet geblunderd? De Raad van State en de SGP waarschuwden eerder voor het ontbreken van de juiste wettelijke basis. Andere juristen vonden de gekozen route te billijken. Of het Haagse gerechtshof dat ook vindt, horen we vrijdag. Dan volgt uitspraak in het hoger beroep dat de staat aantekende. Ondertussen is de avondklok hoe dan ook van kracht.

*’Geblunderd’ is wat anders dan gewaarschuwd worden, want de Raad van State kent de complexe overleggen binnen het kabinetsberaad niet. En de vraag is ook of de adviezen van de Raad en van Kees van der Staaij (SGP) identiek zijn.

Voor Boin zijn de onnavolgbare perikelen onderdeel van een patroon, waarin het crisis­management van het kabinet tekortschiet. “Een crisis als deze is onbekend terrein, dan gaan er altijd zaken mis. Maar we zijn inmiddels een jaar verder en het lerend vermogen is nagenoeg nul.”

*Te gemakkelijk beoordeeld, want daarvoor moet eerst kennis én verdediging van standpunten binnen het kabinetsberaad bekend zijn. De vraag is ook of Boin alle details van het staatsrecht kent.

Gereedschapskist

In zijn ogen was de vernietigende uitspraak van dinsdagochtend een goed moment geweest om te reflecteren op het nut van de avondklok. “Voorafgaand aan de invoering was er een lange discussie, waarbij het kabinet eerst zei dat het nut ervan niet te meten was, toen werd het toch voor twee weken ingevoerd en zou het als eerste in de prullenbak belanden en nu is het opeens een van de belangrijkste instrumenten uit de gereedschapskist.”

*Wat Boin over het hoofd ziet is dat de argumenten van parlementariërs in de regel als zwaar onvoldoende gekwalificeerd kunnen worden aangezien de Kamerleden zich wel op de hoogte laten stellen door beschikbare hoogleraren, maar dat valt te vergelijken met vragen van eerstejaars staatsrecht tegenover hun leermeester. Als student ben je onwetend en dat is precies van kenmerk van Kamerleden die zich op staatrechtelijk gebied uitlaten. Het viel op hoe ook Van der Staaij met zijn ogen zat te twijfelen tijdens de uitzending van Op1 van afgelopen week toen de Groningse jurist tekst en uitleg gaf over het Kamerbesluit over de Avondklok. Mijn kritiek is dat iedere uiting van kritiek is gebaseerd op ‘gok- en giswerk’, alsof je op mul zand loopt. Van der Staaij mag binnen de Kamer als geweten gelden die ‘goed’ op de hoogte is van het staatsrecht, maar dat geldt alleen in vergelijking met zijn collega’s in de Kamer. Die zijn totaal niet op de hoogte.   

Het gedoe staat niet op zichzelf. Het vaccineren komt traag op gang, net als de beloofde ‘testsamenleving’. Tel daarbij het datalek bij de GGD’s op, het falende bron- en contactonderzoek, de eindeloze discussies over mondkapjes en een corona-app waar weinig meer van werd vernomen en het beleid oogt verre van overtuigend.

*Allemaal praktische uitvoeringszaken die allemaal in het stadium van proefondervindelijk ‘uitproberen’ verkeren. Geen routineklussen kortom.

Transparantie, coherentie en consistentie zijn bij crisisbestrijding essentieel, doceert Boin. Daarin schiet de overheid tekort. Als voorbeeld noemt hij het vaccinatiebeleid. “Wat is nu het doel? Als wordt gestuurd op het niet overbelast raken van de zorg, zou je verwachten dat ­ouderen voorgaan bij het vaccineren, zoals de Gezondheidsraad ook heeft geadviseerd. Maar dat gebeurt niet; eerst mogen allemaal beroepsgroepen.”

*Voordat deze opmerking gedaan kan worden moeten de feiten bekend zijn en die heeft zelfs Boin niet tot zijn beschikking.

Marktwerking

De machteloze indruk die het ministerie van Volksgezondheid maakt, is volgens socioloog Gijs van Loef, onderzoeker van zorgstelsels, te herleiden tot de introductie van marktwerking in de zorg in 2006. “Privatisering heeft geleid tot een gefragmenteerd zorgstelsel. Nederland hoort bij de weinige landen die niet in staat zijn gegevens aan te leveren over het aantal herstelde coronapatiënten. Dat is terug te zien op World­ometer (een website die coronadata verzamelt). Zie ook de verwarring onlangs over het aantal gevaccineerde mensen. Het snel aanleveren van betrouwbare data op landelijk niveau is niet mogelijk.”

Opiniepeiler Peter Kanne van I&O Research waarschuwt dat het ‘nu echt alle hens aan dek’ is voor het kabinet. “De steun voor de overheidsmaatregelen is nog altijd hoog, maar loopt ­terug: van 75 procent in januari naar 68 procent nu. En mensen zijn kritisch over de uitvoering. Zo ontstaan barstjes in het draagvlak. Het is voor het kabinet nu zaak het hoe en waarom van de corona-aanpak duidelijk te maken.”

Inmiddels wil 9 procent van de bevolking alle maatregelen loslaten. Kanne: “De steun voor Willem Engel is nog relatief klein, maar wat er dinsdag is gebeurd, kan wel iets in beweging zetten.”

Veeg teken voor premier Rutte is dat zijn VVD in de laatste I&O-peiling, afgenomen net vóór het avondklokechec, vier zetels inlevert ten opzichte van twee weken eerder.

Ontwrichtende crisis

Rampenwetenschapper Michel Dückers, verbonden aan onderzoeksinstituut Nivel en adviseur van het RIVM en de GGD’s, is milder in zijn beoordeling van de coronabestrijding. “Natuurlijk kun je aanwijzen waar zaken spaak lopen, maar achteraf oordelen is eenvoudig. Het kenmerk van een crisis is dat onverwachte zaken voorvallen, waar organisaties niet op zijn toegerust. Tot iets meer dan een jaar geleden was zo’n ontwrichtende crisis, die elk aspect van de samenleving onder druk zet, voor velen ondenkbaar. Zorgverleners en bestuurders staan onder permanente druk. Dan is het logisch dat dingen misgaan.”

*Eindelijk een aantal nuchtere woorden!

Aanvankelijk was daar veel begrip voor. Er was zelfs een sterke stijging van het vertrouwen in de regering. “Uit de literatuur weten we dat bij zo’n lange crisis begrip op een gegeven moment omslaat in frustratie en zelfs woede,” aldus ­Dückers. “Uitputting en ontevredenheid krijgen dan de overhand.”

Ook in andere landen staat het draagvlak onder druk. Dückers wijst op de Edelman Trust Barometer van een communicatiebureau dat al twintig jaar wereldwijd vertrouwen meet. Waar regeringen in mei vorig jaar een mondiaal vertrouwensrecord van 65 procent haalden, was dat aan het eind van het jaar gedaald naar 53 procent.

*Nog geen duizelingwekkende daling vanwege de groeiende kritiek op de technocratische aanpak van OMT. Vandaar ook de noodzaak om dat OMP aan te vullen met andere disciplines om méér maatschappelijke geledingen te kunnen ‘bedienen’. En crisisbeleid vraagt om meer eenheid/eemvormigheid van denken vanuit solidariteit.

Dückers: “Nederland volgt die trend. Je ziet in de discussie over de lockdown en de avondklok onbegrip ontstaan, ook doordat de sterke stijging uitblijft van het aantal besmettingen waarvoor steeds wordt gewaarschuwd. In combi­natie met de frustraties over alle beperkingen ontstaat een andere dynamiek.”

Rally around the flag

In de samenleving zwelt de roep aan om versoepeling van het coronajuk. Vanuit de politiek blijft het vooralsnog stil. De Tweede Kamer maakte gehakt van de wettelijke onderbouwing van de avondklok, maar op hoofdlijnen krijgt het kabinet steeds brede steun.

*Dat de politiek vooralsnog stil blijft vloeit juist voort uit de noodzaak om pas achteraf te evalueren, want dat is de koninklijke weg om uit de crisis te raken. Want het risico van te snelle versoepeling van de maatregelen is dat er inderdaad een jojo-effect gaat ontstaan. In dit verband is het ronduit ‘onverstandig’ om zo vaak critici uit te nodigen terwijl het kabinet meent dat daarop niet kan worden gereageerd. Maar dat is een denkfout: gebruik alle publieke uitspraken van BN’ers in de publiciteit om tegengas en dus uitleg te geven waarom als die deskundologen ongelijk hebben. En gebruik dus ook Rijksoverheid.nl als podium om daar alle tegenargumenten bekend te maken; ik heb opn die site gezocht naar wetenschappelijk zuivere antwoord op allerlei critici, maar niets gevonden. Dit vanwege de volks/tegeltjeswijsheid dat ‘wie zwijgt, stilzwijgend instemt’. En dat is niet de bedoeling.   

Kanne: “Tot dusver zien we vanuit de politiek weinig fundamentele kritiek. Dat is het rally around the flag-effect: veel oppositiepartijen durven geen fundamentele kritiek te leveren, uit angst te worden afgestraft door de kiezer.” Maar, vervolgt hij: “Wat deze week is gebeurd met de avondklok kan het vertrouwen ondermijnen. Het kabinet moet nu het hele communicatiearsenaal in stelling brengen en het gesprek aangaan met de bevolking.”

*De hele communicatie van de overheid naar de burger toe dient dus fundamenteel gewijzigd te worden. De voorlichters zijn nog 20eeeuws bezig maar die tijden zijn voorbij. Men heeft dus in voorlichtingssferen de neiging op de oude patronen door te blijven werken en dat is oerdom.

Boin, met gevoel voor understatement: “En een goede wet maken die stand houdt bij de rechter. Ook dat zou helpen.”

*Onjuist van Boin want het recht verandert met de dag en wat gisteren geldig was, is dat vandaag niet meer. Vandaar de verbazing over bijvoorbeeld het Urgenda-proces: alleen conservatieven miskennen de veranderen in het recht eeuwig gelijk blijft.

https://www.parool.nl/nederland/het-coronabeleid-wankelt~b2a0a588b/