Tags

(Naomi Ellemers, Opinie/fd, 29-1-21)

In het kort:

  • Streng beleid leidt vaker tot slaaproblemen en stress.
  • Sociale beperking kan immuunsysteem en werking vaccins verzwakken.
  • Inzetten op betere naleving in plaats van op strengere maatregelen.

Coronamaatregelen zoals de scholensluiting of avondklok richten zich op het terugdringen van het besmettingsrisico. De aanname is dat strengere maatregelen helpen om meer mensen gezond te houden. Maar dat is helemaal niet gezegd. Het opschalen van maatregelen kan ook leiden tot het tegenovergestelde resultaat: gedragswetenschappelijk onderzoek laat zien dat strengere maatregelen de gezondheid kunnen ondermijnen, terwijl ze de naleving verminderen.

De maatregelen zijn bedoeld om de volksgezondheid te beschermen. Maar ze leiden ook tot stress, teveel eten en drinken, te weinig bewegen, en regelmatig wakker liggen. Dat geldt ook voor gezonde mensen, jongeren, en kinderen, die nu noodgedwongen thuis zitten. Het onderzoeksgebied van de psychoneuroimmunologie brengt deze risico’s in kaart.

Gezonde leefstijl

Een overzicht van tientallen jaren onderzoek toont aan dat psychologische stress het immuunsysteem ontregelt. Dit vergroot het risico op besmetting met virussen die de luchtwegen aantasten, zoals verkoudheid of influenza. De onderzoekers gaan ervan uit dat soortgelijke effecten optreden bij het coronavirus. Dit risico kun je verlagen door een gezonde leefstijl. Fysieke activiteit, goede slaap, en niet te veel alcohol zijn van belang.

Daarnaast zijn ook positieve effecten aangetoond van sociale kenmerken van je leefstijl. Zoals de mate van sociale verbondenheid en sociale steun. De lockdownmaatregelen zetten al deze zaken onder druk. Het is dus maar de vraag of de gezondheidskosten in alle gevallen opwegen tegen de gezondheidswinst van deze maatregelen.

Een overzicht van dertig jaar onderzoek van Ohio State University laat zien dat eenzaamheid, angst en depressie ook de respons van het immuunsysteem op allerlei soorten vaccinaties verzwakken. De productie van anti-lichamen en T-cellen komt langzamer op gang, is minder sterk en dooft sneller weer uit. Dit vermindert de effectiviteit van vaccins die mensen tegen ziektes moeten beschermen, vooral bij kwetsbare groepen zoals ouderen.

‘De meest strenge maatregelen hebben niet per se het meest positieve effect op de volksgezondheid. Het gaat ook niet om de maatregelen, maar om de naleving.’

Wordt dan tenminste het besmettingsgevaar sterk verminderd? Onderzoekers van de Universiteit van Stanford vergeleken maatregelen in verschillende landen, waaronder Nederland, om te kijken hoeveel het echt uitmaakt wanneer landen strengere richtlijnen hanteren. Het effect van minder beperkende richtlijnen (‘houd afstand, vermijd sociale activiteiten’) werd vergeleken met strengere richtlijnen (‘sluit bedrijven, blijf thuis’). Zo’n vergelijking tussen landen is altijd lastig: er zijn veel meer verschillen dan alleen het coronabeleid. Toch is de belangrijkste conclusie dat de toegevoegde waarde van strengere maatregelen statistisch niet is aan te tonen.

Het gaat om de naleving

Dit alles betekent dat in deze coronacrisis de meest strenge maatregelen niet per se het meest positieve effect op de volksgezondheid hebben. Het gaat ook niet om de maatregelen, maar om de naleving. Elke maatregel die er in slaagt om fysiek contact te beperken, zodat mensen elkaar niet kunnen besmetten als ze ziek zijn, kan succesvol zijn. In Nederland houdt het RIVM niet alleen besmettingscijfers bij, het instituut doet ook onderzoek naar draagvlak en naleving van maatregelen onder de Nederlandse bevolking. Hierin is een aantal opvallende patronen te zien.

Voor de meeste maatregelen is het draagvlak aanzienlijk, ook maatregelen die lang omstreden waren. Het dragen van een mondkapje in binnenruimtes, bijvoorbeeld, wordt nu door 85% van de onderzoeksdeelnemers ondersteund.

*Dat het draagvlak aanzienlijk is, valt naar mijn mening natuurlijk te verklaren door de ‘algemeen’ bestaande doods- en stervensangst die in het Westen domineert. Oorzaak: het christendom of de verschillende denominaties binnen die religie (binnen de twee hoofdtakken: de protestantse en katholieke – georganiseerde – kerken), weet zich daar geen raad mee. En dat terwijl de oosterse religies, zoals het hindoeïsme en boeddhisme, simpelweg spreken van een zielsverhuizing naar een nieuw leven op een ander planeet (of andere sfeer) indien her Rad van Wedergeboorte nog niet overstegen of overwonnen is.

*Die benadering lijkt mij in deze hectische wereld veel nuttiger dan de christelijke benadering, omdat nu als medisch dogma geldt dat iedere levens tot de laatste seconde wettelijk dwingend beschermd moet worden en veel niet-gelovigen van mening zijn dat zij hiermee de dupe zijn vanwege hun niet-gelovig zijn en als zodanig ook vallen onder de medische ethiek die in belangrujke mate beheerst wordt door christelijke medische normen.        

Maar dat mensen het ergens mee eens zijn, betekent nog niet dat ze het zelf ook doen. Bijna iedereen is voorstander van de basisregels, zoals het gebruiken van papieren zakdoekjes, of hoesten en niezen in de elleboog. Hoewel dit simpel op te volgen aanwijzingen zijn, die weinig kosten, is er toch een aanzienlijke groep mensen die zegt zich hier niet aan te houden. Voor nauwkeurig handen wassen is het draagvlak meer dan 90%. En in een land waar overal stromend water uit de kraan komt is niets gemakkelijker dan dat, zou je denken. Toch zegt minder dan de helft dit ook daadwerkelijk te doen. Ze denken dat dit toch niet zoveel helpt tegen besmetting, en doen het vooral na toiletbezoek.

Maar iedereen kan begrijpen hoe belangrijk het is om je bij klachten te laten testen en thuis te blijven. Het draagvlak hiervoor is meer dan 80%. Het is dan ook teleurstellend dat ongeveer de helft van de ondervraagden zegt dit in de praktijk niet altijd te doen, bijvoorbeeld omdat ze nog boodschappen in huis moeten halen.

Winst

Hier valt nog veel winst te behalen. Door beter aan te geven wat precies de bedoeling is, waarom dat zo belangrijk is en het gemakkelijker te maken het ook echt te doen. Door bij elk winkelcentrum een teststraat in te richten, of door boodschappen (gratis) te bezorgen als mensen positief getest zijn.

Ook de impact van vaccinaties kan vergroot worden met gedragsinterventies. Vooral kwetsbare groepen reageren beter als ze voorafgaand aan de vaccinatie 15-30 minuten aan lichamelijke inspanning doen.

Met inzet van gedragswetenschappelijke kennis is het mogelijk simpele maatregelen die onomstreden zijn veel effectiever in te zetten, zodat mensen zich er ook echt aan houden. Zo kunnen we de economische en gezondheidsschade van veel strengere maatregelen vermijden.

[Naomi Ellemers is sociale- en organisatiepsycholoog en universiteitshoogleraar bij de Faculteit Sociale Wetenschappen aan de Universiteit Utrecht.]

https://fd.nl/opinie/1372090/van-strengere-maatregelen-worden-we-niet-gezonder