Tags

Stelling: In een prachtige analyse van de historicus Segers wordt helaas een cruciaal inzicht in de rol – het doen en laten – van het ambtelijk topmanagement en dus het bestaan van de Algemene Bestuursdienst node gemist omdat hij die helemaal niet benoemt en alleen Rutte zware verwijten maakt. Het wordt in zijn tekst dus totaal niet zichtbaar hoe (on)professioneel die groep eigenlijk is; en de vraag hoe de Tweede Kamer daarop greep heeft kunnen krijgen, als daar al sprake van was. Vermoedelijk luidt het antwoord: niets, maar dan ook helemaal niets en wat hebben ‘we’ ook allemaal laten gebeuren.

Met de wetenschap achteraf over wat de onderzoekscommissie naar boven heeft gehaald – en weten te verzamelen – is deze factor volkomen onderbelicht gebleven, want we hebben alleen maar stuntelende topambtenaren kunnen ‘bewonderen’ via het scherm en dat heeft vanwege de nadruk van de aanwezige verslaggevers te weinig indruk gemaakt, hoe lachwekkend dat ook was. Beschamend zelfs. Dat dient dus eerst te worden aangepakt, voordat er naar ‘noodzakelijke koppen’ die moeten gaan rollen, wordt gekeken. Want anders dreigt wederom alleen maar naar sensatie gezocht te worden en dan helpen we het bestel helemaal de vernieling in.

In dit licht bezien moet er eerst een vervolgonderzoek worden gedaan naar de rol van deze Bestuursdienst die – natuurlijk? – klakkeloos alle trendy orders vanuit het kabinet braaf opvolgde, want dat is nu eenmaal ‘noodzakelijk’ vanwege de eigen belangen die in het geding waren in een ‘efficiënte en effectieve ambtelijke dienst. En juist daarom heeft de kabinetscrisis nu helemaal geen zin omdat dan een volgende coalitie weer met hetzelfde probleem wordt opgezadeld, te weten incompetente topambtenaren. Alle SG’ers dienen eerst ontslag te krijgen, want de huidige cultuur is dodelijk. Alles dient anders te worden georganiseerd want alles is in deze technische tijden ‘onzichtbaar’, want erg geleidelijk in een chaos en rotzooi uitgemond. Dat staat dus nu centraal en niets anders dan dat. En we weten dus ook waarom alle politieke structuren in de ons omringende lidstaten zo kwetsbaar zijn; juist vanwege de gammele ambtelijke structuren.

Het gevaar is kortom dat de oppositie nu de kans aangrijpt op basis van deze beperkte analyse van Segers te gemakkelijk op de stoel van de rechter gaat zitten en erg voortijdig het schuldig uitspreekt over de rol van Rutte, want de gemakkelijkste weg. eerst dient de Kamer een antwoord te vinden op de vraag hoe die ‘Rutte-doctrine’ zo snel mogelijk onschadelijk kan worden gemaakt mét behoud van effectief maar transparant beleid. Voordat er ook maar één bewindspersoon valt eerst een volkomen open en transparante ambtelijke bestuursdienst opbouwen die alle informatie die parlementariërs en journalisten probleemloos gaan ontvangen. Daarna zien we verder. En verder alles in de openbaarheid uitwerken, ook als een adviesbureau de hele handel gaat doorlichten. Alles op tv! En bij een volgende grondwetswijziging dient de vastgestelde nieuwe verkiezingsdag te worden geschrapt omdat 17 maart nu hoogst ongelukkig is. Had niet zo mogen zijn!     

Na tien jaar ongekend onrecht is Ruttes schaamte niet overtuigend (Mathieu Segers, Politiek/fd, 5-1-21)

In het kort:

  • In toeslagenaffaire kwamen de grote woorden van de premier te laat en te makkelijk.
  • Affaire vloeit voort uit een ‘wij-zij’-houding die decennialang schaamteloos is geëtaleerd.
  • Cruciale stukken en algoritmes worden tot vandaag achtergehouden.

-zij’-houding die decennialang schaamteloos is geëtaleerd. Cruciale stukken en algoritmes worden tot vandaag achtergehouden.

Hoe schokkend ook, het rapport over de toeslagenaffaire van de commissie-Van Dam doet niet meer dan op een rij zetten wat al bekend was. Recht doen aan het rapport, wat premier Mark Rutte zo graag wil, betekent vervolgonderzoek. Waar dat over moet gaan staat al vast: etnisch profileren en institutioneel racisme. Onderwerpen die buiten de opdracht aan de commissie vielen.

‘We kunnen ons hier alleen maar voor schamen’. Dat zei Rutte na de presentatie van het rapport. Na tien jaar van ongekend onrecht onder zijn leiding, klonk dit weinig overtuigend. Dit grote woord kwam niet alleen te laat, maar ook te makkelijk. De we-vorm hielp daarbij niet. De schaamte leek onecht. Misschien had de premier het verkeerde woord gekozen?

Strikt persoonlijk

Schaamte is iets anders dan sorry zeggen. Oprechte schaamte vergt sociaal gevoel voor de impact van je individuele daden. Schaamte is strikt persoonlijk en sociaal tegelijk: de angst om door de ander veracht te worden is een individuele emotie, maar die kan alleen bestaan dankzij het vermogen je te verplaatsen in de ander, en dan, ineens, je (verachtelijke) zelf te zien – en daarom te willen verdwijnen.

‘De schaamte leek onecht. De we-vorm hielp daarbij niet’

Toen Rutte het woord schamen gebruikte, ontbrak deze angstige spanning. Het woord gleed van het teflon van zijn politieke marketing, en tijdens het glijden veranderde het van emotie in berekening, in een geplande correctie op jarenlange politieke keuzes voor weerzinwekkend beleid. Misschien was het zelfs een poging om datgene wat nog niet onderzocht is te verstoppen, eerst onder een groot woord en vervolgens onder een toelichtende brij van gebabbel in ‘Linda’s Wintermaand’.

Dat verstoppen mag niet gebeuren. De redenen daarvoor liggen dieper dan de commissie Van Dam kon en mocht gaan.

Ongemak

In oktober 2013 hield Mark Rutte de Isaiah Berlin-lezing in Londen, een eer. Er hing die avond iets van ongemak, misschien wel schaamte, rond het spreekgestoelte. Dat was niet alleen vanwege de wat stuntelige presentatie. Rutte begon zijn lezing met volmondige instemming met Berlins concept van vrijheid, waarin ‘je zelf bepaalde hoe je leven te leiden’. Maar de rest van wat hij zei sloot slecht aan bij de inzichten van Berlin, het intellectuele geweten van het naoorlogse Westen en liberalisme.

Rutte sprak over zijn ideeën voor Europa: maakbaarheid en vooruitgang, maar dan wel via marktwerking, en: niet voor iedereen. Voor EU-werknemers uit Midden- en Oost-Europa (en hun rechten) zou hij bijvoorbeeld graag de grenzen van diezelfde zaligmakende markt wat afsluiten. Als Isaiah Berlin zelf nog had geleefd, zou hij als Letse immigrant waarschijnlijk gedacht hebben dat deze Nederlandse ideeën in de buurt kwamen van een politisering van zaken die men beter niet al te zeer politiseert: mensenrechten en de rechtstaat. Maar Berlin zou daarover waarschijnlijk gezwegen hebben, uit fatsoen, en omdat de premier het toch niet zou begrijpen.

Good guys

In de Koude Oorlog kreeg Berlin bijna ruzie met een van zijn Amerikaanse vrienden. Berlin had deze vriend voorgehouden dat diens simpele zwart-wit wereldbeeld, de tegenstelling van good guys en bad guys , Amerika en de Sovjet-Unie, van wij en zij, een te grove vereenvoudiging was. Met het verabsoluteren van zulke sjablonen liepen zijn Amerikaanse vrienden het risico onbedoeld te transformeren in ‘omgekeerde marxisten’, net zo neigend naar totalitarisme en de hard drug van de politieke propaganda.

Berlins Amerikaanse vriend begreep hier niets van. Hij voelde zich een good guy , en was als zodanig wereldwijd populair. Hij zag niet in dat als de ‘wij’ zich superieur gingen wanen, politisering dreigde van alles, inclusief de fundamentele rechten. Dat de norm van de populariteit de normen van de rechtstaat en de mensenrechten zomaar kan ondergraven. En dat dit gevaarlijk is. Want de rechtstaat is er om het individu te beschermen tegen de politiek en zijn totalitaire neigingen: het onmisbare tegenwicht van democratie (en de tirannie van de meerderheid).

‘De nieuwe wind op Sociale Zaken paste bij de no-nonsense aanpak van de frisse staatssecretaris’

De populariteit van Rutte groeide vanaf het moment dat hij in 2002 staatssecretaris van Sociale Zaken werd. In die tijd waaide er al een poosje een nieuwe wind in ambtelijk Den Haag. Die paste bij de no nonsens managementaanpak van deze frisse staatssecretaris. In 2000 sprak een Directeur-Generaal van Sociale Zaken binnenskamers al openlijk over de ‘oerwoud tam-tam’ als hij het had over oneigenlijke aanspraak op uitkeringen. Diezelfde wind was de aankondiging van een mensonterend fraudebeleid, inclusief een back office voor een heldere indeling in wij en zij, bijvoorbeeld naar nationaliteit. De efficiency die dat opleverde werd politiek uitgebreid gevierd, en mocht beloond worden met uitbundige ambtenarensalarissen.

‘De cruciale stukken en algoritmes worden tot vandaag achtergehouden’

De cruciale stukken en algoritmes met betrekking tot dergelijke profilering in de toeslagenaffaire worden tot vandaag achtergehouden. Zo niet de wij-zij tegenstelling. Die heeft Rutte in 2017 al gepopulariseerd in een brief aan alle Nederlanders: ‘doe normaal of ga weg’. Die zin zindert van het superioriteitsgevoel van de zelfingebeelde good guy . Maar dan op z’n Nederlands. Gebaseerd op de eenvoudige stoerheid van de fiets en de appel, de superioriteit van gewoon blijven en van Calvinistische propaganda rond de Nederlandse (belasting)moraal. Het is nog steeds een schaamteloze Hollandse hit.

Dergelijke schaamteloosheid hoeft voor een premier geen nadeel te zijn. Voor de meeste andere beroepen ligt dat anders. Het zou passend zijn als de Johan de Witt-school in Den Haag haar buitengewone leraar maatschappijleer op bijles stuurt.

[Mathieu Segers is hoogleraar eigentijdse Europese geschiedenis en Europese integratie aan de Universiteit Maastricht.]

https://fd.nl/opinie/1369266/na-tien-jaar-ongekend-onrecht-is-ruttes-schaamte-niet-overtuigend

Zie ook:

https://www.nrc.nl/nieuws/2020/02/20/ooit-machtige-topambtenaren-zijn-nu-passanten-a3991207; Dus: waarom heeft de Tweede Kamer hiermee niets gedaan?