Tags

‘We dreigen de controle over ons leven te verliezen’ (Jan Fred van Wijnen, Politiek/fd, 19-12-20)

De grootste tegenstander van Big Tech verlaat de Tweede Kamer. Kees Verhoeven (D66) waarschuwt nog één keer voor ‘datageloof’. ‘Datageloof zie je bij alle overheden. Daar hebben we terrein verloren. En dat zie ik als nederlaag.’

In het kort:

  • Kees Verhoeven (D66) zette het gevaar van algoritmes op de agenda van de Tweede Kamer.
  • Vorig jaar loodste hij een plan voor opknippen van techbedrijven door het parlement.
  • Bij zijn vertrek als Kamerlid ziet hij ‘datageloof’ bij de overheid als grootste bedreiging voor de vrijheid.

Na bijna elf jaar zet Kees Verhoeven (D66) een streep onder zijn loopbaan in het parlement. ‘De cirkel is rond’, zegt hij. ‘Ik heb bijna alles gedaan wat je kunt doen. Jonge hond in de oppositie, vijf keer campagneleider geweest, vicevoorzitter van de fractie. Het voelt voltooid.’

Verhoeven kwam in de Tweede Kamer in 2010. Als nieuwkomer kreeg hij de portefeuille ‘bedrijfsleven’, nadat prominente zaken als onderwijs, duurzaamheid en rechtsstaat waren verdeeld onder collega’s met een langere staat van dienst.

Later verschoof zijn jachtterrein naar de grote Amerikaanse techbedrijven als Facebook, Google of Amazon, die hij veel te machtig vindt. En naar kunstmatige intelligentie (AI), waar hij een bedreiging voor de rechtsstaat in ziet. Vooral bij AI in handen van de overheid. Zoals Syri, het computerprogramma dat zelfstandig fraudeurs signaleert. Syri werd door de rechter verboden, niet door het parlement.

‘Daar hebben we als Kamer zitten slapen’, zegt hij. ‘Ik ook.’

*Dit ‘zitten slapen’ is geen incidenteel feit, maar vaak een permanent gegeven. Deze maatschappij is véél te complex geworden om de wetgever nog in staat te stellen om ‘eenvoudige’ en competente wetgeving mogelijk te maken. Maar binnen de politiek is dat besef nog niet doorgedrongen en daarom komen we nog veel meer uitvoerende blunders in de nabije toekomst aan het licht. Voortgebracht door de drukke én overvolle parlementaire agenda dat iedere zorgvuldige besluitvorming volkomen onmogelijk maakt.  

Begin vorig jaar stelde hij nieuwe regels voor om de monopolies van Big Tech te breken. De toezichthouder moet ze kunnen dwingen om onderdelen af te stoten, vindt hij. Zijn voorstel (een ‘initiatiefnota’) werd aangenomen door de Kamer. Eerder was hij fel tegenstander van de ‘sleepwet’, waarmee inlichtingendiensten bijna onbeperkt het telefoon- en internetverkeer mogen aftappen. Later, na wat aanpassingen door het kabinet, was hij vóór. Maar het referendum tegen de wet verloor hij, evenals de steun van de D66-jongeren. Toch klinkt in AI- en privacykringen het hoogst haalbare compliment over Verhoeven: ‘Hij heeft er iets van begrepen’.

Wat heeft hij wel en niet bereikt? En welke raad geeft hij zijn opvolgers mee? We spreken in het echt — niet via Teams of Zoom — in een oude kamer van het Tweede Kamercomplex, met sierlijke houten wandpanelen, stijl ‘neorenaissance’.

U kreeg nogal wat kritiek, omdat D66 gepersonaliseerde advertenties zet op social media, terwijl u daar juist tegen bent. Ze kunnen nepnieuws verspreiden en de privacy schenden.

‘Wij houden ons aan alle online privacyregels, maar specifiek dit punt heb ik gewoon verloren. Ik zou willen dat D66 wegblijft bij gepersonaliseerde advertenties. Maar intern werd gezegd: als wij dat niet doen, en de andere partijen wel, dan halen zij al die contactmomenten met kiezers binnen, en wij als enige niet. Tijdens corona is het lastig om mensen fysiek te ontmoeten. De campagnemensen zeggen dat het spel nu eenmaal zo wordt gespeeld. Ik heb daar mijn hoofd voor gebogen.’ (Na het interview zegt D66 alsnog met deze praktijk te zijn gestopt.)

Vond u algoritmes en cookies altijd al leuk?

‘Vrienden vroegen dat ook: wat heb jij met digitalisering? Niets, toen ik in de Kamer kwam. Het begon pas toen staatssecretaris Fred Teeven het illegale downloaden wilde verbieden. Dat moest ik tegenhouden, vond mijn fractiemedewerker.’

Dat was een actieve downloader?

‘Nee, hij dacht dat iedereen zo’n downloadverbod toch zou omzeilen. Tegelijk rolde ik in het debat over de nieuwe cookiewet. Dat was te moeilijk voor de Kamer, en zelf heb ik er ook een misser mee gemaakt. Cookies plaatsen zonder dat mensen het weten, dat vond ik slecht. Nog steeds. Maar onze oplossing, de verplichte toestemming, was veel te grof. Nu krijg je hinderlijke cookie-meldingen.’

Hoe kwam het op uw bord?

‘Ik was de restzetel. Met mijn hakken over de sloot kwam ik in de Kamer. Dus fractievoorzitter Pechtold zei: je hebt geen invloed meer op je portefeuille, jij doet de rest. Dat was wonen, treinen en Economische Zaken. Daar viel de cookiewet onder.’

EZ was een restportefeuille?

‘EZ heeft maar een klein budget. Heel veel zaken voor bedrijven lopen via Sociale Zaken of Financiën. Maar in de afgelopen tien jaar is het een belangrijke portefeuille geworden. Met 5G en de discussies over de Chinese invloed hebben EZ-woordvoerders een hoofdrol.’

De cookiewet maakte u privacyexpert van D66?

‘Een paar jaar. Tot ik in 2018 het boek Life 3.0 las, van de natuurkundige Max Tegmark. In de trein naar de wintersport, 12 uur lang. Over kunstmatige intelligentie. Dit is geen niche meer, vond ik, dit is een revolutionaire kracht die automatisch besluiten kan nemen, die mensen voortdurend kan monitoren. Dit raakt onze vrijheid. Ik besloot me volledig hierop te focussen.’

Moest de fractievoorzitter worden overtuigd?

‘Hm. Ik was campagneleider geweest, vicefractievoorzitter, ik had credit opgebouwd. Ik kon zelf inhoudelijke keuzes maken. Maar er zijn nog steeds momenten dat Kamerleden, ook in mijn eigen fractie, me waterig aankijken als ik over technologie begin.’

Zoals u kijkt wanneer zij over pensioen beginnen?

‘Exact.’

Op welk resultaat bent u het meest trots?

‘Mijn motie over netneutraliteit. Geen enkele internetgebruiker mag worden voorgetrokken door telecombedrijven. Wij waren het tweede land ter wereld met zo’n bepaling. En de initiatiefnota over mededinging. Daardoor is het opknippen van techbedrijven een serieuze denkrichting geworden. Tot dan toe bestreden we alleen de negatieve symptomen van de monopolies. Via privacywet, arbeidsrecht, fiscale maatregelen. Maar de kern van het probleem is hun macht. Die kun je alleen breken met mededingingsbeleid.’

Hoe kijkt u terug op uw draai met de sleepwet, waarmee justitie zo makkelijk data over burgers verzamelt? Eerst was u tegen. Toen kwam D66 in het kabinet, en u was voor.

‘Ja, ik hoorde dat ook wel op straat: je bent een draaikont. Maar ik vind dat er goede privacywaarborgen zijn opgenomen in het Regeerakkoord en in de wet. We hebben als Kamer echt invloed uitgeoefend.’

Wat is uw pijnlijkste nederlaag geweest?

‘Overheden verzamelen steeds meer data over burgers. Om fraude, criminaliteit en terrorisme te voorkomen. Dat datageloof zie je bij alle overheden. Daar hebben we terrein verloren. En dat zie ik als nederlaag.’

Bent u niet teveel gefocust op risico’s?

‘De techwereld biedt zeker grote kansen. Maar onder het mom van al die prachtige producten uit Silicon Valley zijn we blind voor de risico’s. We dreigen de controle over ons leven te verliezen. Een trage wandeling in een datafuik. En ineens krijg je geen toeslag meer, want het algoritme heeft je op een zwarte lijst gezet.’

Wie was uw geduchtste tegenstander?

‘Justitie en Veiligheid. Naast alle waardering die ik voor minister Grapperhaus heb. Die doet de meeste voorstellen voor koppeling van databestanden. Altijd met het argument dat we een stukje privacy moeten loslaten om de veiligheid van Nederland te garanderen.’

En uw eigen coalitie? Op dit punt staat D66 vaak alleen.

‘Ja, dat brengt me soms in een gekke positie. Maar CDA en VVD zeggen: je moet de veiligheid vergroten, zit niet zo te zeuren.’

Uw portefeuille gaat niet alleen over risico’s, maar ook over kansen. Doet dit kabinet genoeg voor de techsector?

‘In woord meer dan in daad. Niet genoeg boter bij de vis. Denk aan de AI-Coalitie [van bedrijven en overheid die van Nederland een AI-wereldspeler wil maken – red]. Groots aangekondigd door EZ, maar zonder echt geld. Bestaande subsidies moesten er achteraf aan worden toegekend. Teleurstellend.’

Wat geeft u uw opvolgers mee?

‘Probeer samen met de andere partijen om te stoppen met gepersonaliseerde socialmediacampagnes. Na corona. Nu is dat een kansloze boodschap.’

https://fd.nl/weekend/1367599/scheidend-kamerlid-kees-verhoeven-d66-we-dreigen-controle-over-ons-leven-te-verliezen