Tags

Kinderopvangtoeslagdrama is aanklacht tegen de Haagse werkelijkheid (Ulko Jonker, ANALYSE/fd, 23-11-20)

Deze week mogen zeven bewindslieden uitleggen waarom ze de brave burgers niet hoorden die werden vermalen in de Haagse bureaucratie.

In het kort:

  • Onbegrip bij ondervragingscommissie stuitert tegen uitleg van procedures, regels en businesscases.
  • Nergens in de ambtelijke keten is de brave burger zichtbaar.
  • Zelfs de compensatieregeling is al verzand in een bureaucratisch moeras.

‘Ik loop niet weg voor de verantwoordelijkheid, ik weet het antwoord alleen niet’, verzuchtte Manon Leijten vrijdag tijdens haar verhoor door de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. Het was een moeizame laatste sessie in een lange week waarin ambtenaren eindelijk uit de schemerzone van de toeslagenaffaire traden om hun licht te laten schijnen op de vraag hoe ze hun ‘hoogambtelijke verantwoordelijkheid’ hadden waargemaakt.

Maar de mandarijnen van Financiën, Sociale Zaken en vooral de Belastingdienst, die jarenlang aan de knoppen hadden gezeten van de processen en de radertjes waartussen burgers werden vermalen, zaten tegenover hun ondervragers met buikpijn en de mond vol tanden. Leijten, als secretaris-generaal de voormalig spin in het web van het machtigste ministerie in Den Haag, wist zoveel niet dat voorzitter Chris van Dam achterdochtig informeerde of het misschien haar vooropgezette bedoeling was ‘om niet te specifiek’ te antwoorden. ‘Ik zit mijn uiterste best te doen’, verklaarde Leijten gepikeerd. ‘Maar er speelden ook nog andere dingen.’

Haagse werkelijkheid

Het was in zijn venijnigheid de samenvatting van de hele week. Het onbegrip en de zichtbare verontwaardiging bij de ondervragingscommissie over het onrecht dat burgers is aangedaan, stuiterde tegen een Haagse werkelijkheid van complexe regels en procedures, ingewikkelde rechtsgangen, jurisprudentie en precedentwerking, hardvochtige businesscases en begrotingsdiscipline, slordige overdrachtsdossiers en warrig ambtelijk overleg. En een politieke context van doorslaggevende prioriteiten zoals fraudebestrijding.

Nergens in die keten is de brave burger als individu zichtbaar, maakte oud directeur-generaal Jaap Uijlenbroek duidelijk, die in 2017 de Belastingdienst onder zijn hoede kreeg. ‘Iedereen heeft dit gezien, van de individuele medewerker die deze moeilijke beslissing moest nemen tot de allerhoogste mensen in dit land, Kamerleden en bewindspersonen’, zei hij over de regels voor de kinderopvangtoeslag en de toepassing ervan. ‘Ze hebben het allemaal niet doorzien in de consequenties voor de burger. Voor mijzelf ging het ook pas leven toen ik in een bijeenkomst met de staatssecretaris de pijn zag en het verdriet en wat er was stukgemaakt door het beleid.’

Beladen focus

De verhoren van de ondervragingscommissie leggen in luttele uren een zware en beladen focus op een diffuus proces dat zich gedurende vele jaren voltrok over vele politieke, ambtelijke en juridische schijven. Talloze personele wisselingen en een pool van 35 miljoen documenten maken het spoor moeilijk te volgen. vingerafdrukken wazig en verantwoordelijkheden breed uitgewaaierd.

De getuigenlijst van de komende en laatste week van de ondervraging laat zien dat zelfs het topje van die piramide nog uitgestrekt is. De parade van zeven bewindslieden die de afgelopen tien jaar (mede)verantwoordelijk waren voor het beleid en de uitvoering ervan, begint maandag met Frans Weekers, die staatssecretaris van Financiën was vanaf 2010, en eindigt met Mark Rutte, de premier van toen en nu. Tussendoor komen ook Weekers’ opvolgers Eric Wiebes en Menno Snel aan bod. En PvdA-leider Lodewijk Asscher, die als minister van Sociale Zaken het beleid meermalen in de Kamer verdedigde.

Excuses regering

De toeslagenaffaire kwam voor premier Rutte in de buurt van de aanslag op de MH17 en de aardbevingen in Groningen als de grootste drama’s van zijn premierschap, zei hij (pre-corona) in januari, toen hij op een bijeenkomst in Rijswijk samen met minister van Financiën Wopke Hoekstra ouders persoonlijk zijn excuses aanbood namens de regering. Hij hield het toen ook zelf niet droog, liet hij zich ontvallen. ‘Hij heeft gevoeld wat wij allemaal hebben gevoeld’, zei een van de ouders na afloop.

Ruim een maand later stelde het kabinet €390 mln beschikbaar voor compensaties, terwijl vorig jaar nog ruzie werd gemaakt tussen Financiën en Sociale Zaken over de gevreesde rekening van €20 mln. Dat daar bovenop nog €110 mln nodig is voor de tergend langzame administratieve afwikkeling van de tot nu toe 9000 gedupeerden die zich hebben gemeld, maakt nog eens duidelijk hoe moeizaam de molens malen in het Haagse bureaucratische moeras.

Uijlenbroek waarschuwde al dat de ondervragingscommissie geen dader zal vinden. Want in de verdachtenbank zit een onaandoenlijk systeem waarin goedwillende ambtenaren met goedvinden van de hoogste bestuurders en rechters brave burgers voor de bus gooiden. ‘Institutionele vooringenomenheid’ was er gestold in geautomatiseerde processen en werkinstructies aan ‘gerobotiseerde’ ambtenaren. Zelfs topambtenaren werden niet geacht om zelf na te denken, of voelden dat in ieder geval zo. Deze week moeten hun politieke bazen nog uitleggen hoe dat kon, daarna wordt de vraag vooral hoe ze zeker stellen dat het nooit weer zal kunnen.

*Deze hoorzitting zal veel uiterst nuttig materiaal opleveren voor bestuurskundigen en politicologen om de ambtelijke praktijk van alledag nader te gaan onderzoeken. Dat de ‘goede intenties’ van zowel politici in de Kamer als de ambtelijke ondersteuning zo uit de hand konden lopen, verdient een diepgaand vervolgonderzoek.

Lees ook

De Belastingdienst wordt stukgemaakt, zegt weggestuurde topman Financiën sloeg aanbod Sociale Zaken af om kinderopvangtoeslag over te hevelen

Oud-topambtenaar Belastingdienst wijst naar Sociale Zaken in toeslagenaffaire

Was het een puinhoop bij Toeslagen? ‘Dat zijn uw woorden. ”Belastingdienst kreeg geen gehoor bij politiek met zorgen over harde aanpak toeslagouders”’

https://fd.nl/economie-politiek/1365189/kinderopvangtoeslagdrama-is-aanklacht-tegen-de-haagse-werkelijkheid