Tags

Philip de Witt Wijnen, nrc.nl, 20 november 2020

Parlementair onderzoek Toeslagenaffaire | In de eerste week van de verhoren kwam vooral de afstand tussen het politieke proces en uitvoerende ambtenaren naar voren.

Aan het begin van elk verhoor dringt voorzitter Chris van Dam (CDA) erop aan dat de getuigen in zo begrijpelijk mogelijk Nederlands hun verhaal vertellen. Niet te veel jargon, graag, en niet te veel afkorting. Er kijken volgens hem immers heel veel mensen vanuit huis mee.

Hoewel de meeste getuigen zich keurig aan die instructie probeerden te houden, leek het de achtkoppige Tweede Kamerleden toch te duizelen. Geregeld keken ze vol onbegrip.

De eerste week van de openbare verhoren van ambtelijke sleutelfiguren uit de Toeslagenaffaire heeft twee dingen duidelijk gemaakt. Allereerst dat de betrokkenen naar elkaar wijzen. En dat de Tweede Kamer en de ambtelijke top in totaal andere werelden leven.

De betrokken topambtenaren uitten mededogen met de grote ellende die de hardvochtige fraudebestrijding van de Belastingdienst bij duizenden ouders heeft veroorzaakt. Maar voor de oorzaken daarvan keken ze naar iets of iemand anders.

Het ministerie van Financiën wees naar dat van Sociale Zaken en de hardheid van ‘hun’ Toeslagenwetgeving. Sociale Zaken wees naar Financiën voor het niet duidelijk waarschuwen tegen de grote negatieve maatschappelijke effecten die bij de straffe handhaving ontstonden.

De opvallende doorschuifkaart die daar in het verhoor van vrijdagochtend bij kwam: de Belastingdienst wees naar het ‘kerndepartement’ Financiën. Ook de beleidsmakers aldaar, zei de voormalige directeur-generaal van de Belastingdienst Jaap Uijlenbroek, hadden wetgeving kunnen veranderen om al veel eerder compensatie voor getroffen gezinnen mogelijk te maken. Het was een uiting van de klassieke Haagse competentiestrijd tussen ‘beleid’ en ‘uitvoering’.

Uit andere passages van zijn getuigenverhoor en dat van de voormalige secretaris-generaal van Financiën, Manon Leijten, bleek dat er ook diep wantrouwen bestaat tussen de hoge ambtenaren van de Belastingdienst en hun collega’s van Financiën – die in hetzelfde gebouw werken.

Begin juni 2019, toen staatssecretaris Menno Snel voor het eerst erkende dat er iets gruwelijks was misgegaan, werd Belastingdienst-directeur Uijlenbroek als voorzitter van het gevormde crisisteam vervangen door de directeur-generaal van Fiscale Zaken, een onderdeel van Financiën. Daar was Uijlenbroek ongelukkig mee. „Het veranderen van de leiding tijdens een crisis brengt een oplossing niet dichterbij”, zei hij vrijdag voor de commissie-Van Dam.

Bedrijfsmatige blik

De tweede rode draad, over de verschillende werelden van ambtenaren en Kamerleden, bleek bijvoorbeeld uit de bedrijfsmatige blik van ambtenaren op het werk van de rijksoverheid. Ze werken in ‘management teams’, volgens ‘businesscases’ met financiële ‘targets’. De topambtenaren van de Belastingdienst betitelden zich op enig moment ‘CFO’ of Chief Operating Officer.

Deze bedrijfscultuur gevoegd bij de stringente, technocratische taakopvatting heeft ertoe geleid dat de ambtenarentop het zicht verloor op de groep voor wie wetgeving en openbaar bestuur eigenlijk is bedoeld: de burger. Dat is de hoofdbeschuldiging die de Tweede Kamer al ruim een jaar aan de verantwoordelijke ambtenaren maakt. De gesneuvelde staatssecretaris Menno Snel erkende dit ook toen hij in juni 2019 sprak over het gebrek aan menselijke maat bij de Belastingdienst. De commissie-Donner, die vorig jaar al onderzoek deed naar een eerste groep slachtoffers noemde het „institutionele vooringenomenheid”. Daardoor was rechtszekerheid van honderden ontvangers van kinderopvangtoeslag op de helling gezet.

Van hun kant uitten de meeste ambtenaren die deze week onder ede in de Tweede Kamer verschenen juist harde kritiek op het politieke proces. Dat was een belangrijke oorzaak van alle gemaakte – en ook erkende – fouten.

Volgens ambtenaren was scherpe fraudebestrijding een politieke keuze

Voorop het complexe toeslagenstelsel en de scherpe fraudebestrijding, die in verschillende periodes op instigatie van de politiek tot stand zijn gekomen. Loes Mulder, de secretaris-generaal van Sociale Zaken, noemde het door de politiek gewenste toeslagenstelsel een „uitzonderlijk ingewikkelde constructie”, met twee wetten die bij twee departementen liggen (Financiën en Sociale Zaken), met vier soorten toeslagen bij drie ministeries (Sociale Zaken, Volksgezondheid en Binnenlandse Zaken) en met een uitvoering die weer bij een ander overheidsapparaat is gelegd (Belastingdienst).

Daarbij wees de voormalige hoogste baas Uijlenbroek op de immense druk die de politiek geregeld op zijn organisatie heeft gezet. Elk incident, elke rel, leidde tot de roep om steeds weer een nieuwe reorganisatie. Hij sprak van „politiek geëntameerde organisatieveranderingen”, waardoor de Belastingdienst „niet vooruit komt”.

Aangifte

Van de laatste „politieke interventie” naar aanleiding van het ontploffen van de Toeslagenaffaire was hij zelf het slachtoffer. Hij werd in januari als DG weggestuurd, gevolgd door vijf directeuren én strafrechtelijke aangifte bij het Openbaar Ministerie. „Dat heeft de dienst stuk gemaakt”, zei Uijlenbroek in zijn slotwoord. Het was het hardste verwijt dat deze week in de enquêtezaal van de Tweede Kamer klonk.

Komende week zal er een ander spanningsveld rond de problemen bij de Belastingdienst worden blootgelegd. Dan zullen de acht parlementaire onderzoekers zeven (voormalige) bewindspersonen gaan uithoren, van oud-staatssecretaris Frans Weekers tot premier Mark Rutte.

In de tweede week van de openbare verhoren in het parlementaire onderzoek naar de Toeslagenaffaire zullen enkele politieke hoofdrolspelers onder ede hun verhaal moeten vertellen. Het verhoorschema ziet er als volgt uit.

maandag 23 november

Frans Weekers (VVD), staatssecretaris van Financiën 2010-2014

Eric Wiebes (VVD), staatssecretaris van Financiën 2014-2017

Lodewijk Asscher (PvdA), minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid 2012-2017

woensdag 25 november

Tamara van Ark (VVD), staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid 2017-2020

Menno Snel (D66), staatssecretaris van Financiën 2017-2019

donderdag 26 november

Wopke Hoekstra (CDA), minister van Financiën vanaf 2017

Mark Rutte (VVD), premier vanaf 2010

https://www.nrc.nl/nieuws/2020/11/20/kamer-botst-op-ambtelijke-wereld-a4020888