Tags

Eigenbelang is drijvende kracht in de samenleving, zei Adam Smith, maar hij bepleitte óók moreel besef (Coen Teulings, Macro-economie/fd, 28-12-18)

Adam Smith bepleitte naast eigenbelang ook normen en waarden

Expert | Coen Teulings is universiteitshoogleraar economics, institutions & society, Universiteit Utrecht

‘It is not from the benevolence of the butcher, the brewer, or the baker that we expect our dinner, but from their regard to their own interest. We address ourselves, not to their humanity but to their self-love, and never talk to them of our own necessities but of their advantages.’

Dit citaat van Adam Smith staat op mijn werkkamer op de muur gekalkt. Het ontwerpteam van het gebouw vond het een aardig idee om ons ter inspiratie bekende uitspraken van beroemde economen voor te houden. Toch reageert niet iedereen enthousiast op dit citaat, en dat is een understatement. Begrijpelijk, want onze belangrijkste les uit de financiële crisis is de noodzaak van een moreel besef. Wij willen hogere doelen, het eigenbelang is te plat.

‘De noodzaak van een moreel besef. Wij willen hogere doelen, het eigenbelang is te plat.’ De kernzinnen van dit artikel, dat de ondernemersklasse zich mag aantrekken. Moreel besef als noodzaak en eigenbelang dat te plat is. Tot welke (groot)ondernemer is dat doorgedrongen? Generatie op generatie wordt die hebzucht die zo menselijk is, uit het oog verloren. Geen wonder dat er steeds economische crises ontstonden door fouten van de ondernemers zelf die het algemeen en nationaal belang onvoldoende in het vizier hielden.

Wat dat betreft is Adam Smith een interessante econoom. Want behalve zijn bekende boek The Wealth of Nations, over de zegeningen van de markt, heeft hij nog een ander boek geschreven, The Theory of Moral Sentiments. Smith was niet alleen advocaat van het eigenbelang maar ook prediker van normen en waarden. Hij vond dat wij niet louter worden gedreven door onze belangen, maar ook ideeën hebben over wat fatsoenlijk en aanvaardbaar is, en wat onbehoorlijk is of onacceptabel. Zonder dat kan een samenleving niet functioneren, aldus Smith.

Deze wijsheid van ‘vroeger’ is dus geheel verloren gegaan in het huidige tijdsgewricht met zijn flitskapitaal.

Moreel verheven

Zeker na de financiële crisis staan normen en waarden bij ons op een hoger plan: ze zijn letterlijk moreel verheven boven het eigenbelang. Het gesprek daarover geeft ons een roze gevoel. Wij zijn goed, want wij spreken over normen. En dat is ook nodig, wat zonder een gesprek over normen, weten we niet waar we elkaar aan kunnen houden. Met meer normbesef, was er geen financiële crisis geweest.

De eerste zin van deze passage had beter anders geformuleerd kunnen worden, te weten dat ‘normen en waarden bij ons weer op een hoger plan zijn geplaatst, waar ze thuishoorden maar vergeten waren.’

Evenwicht

De normen van verschillende groepen in de samenleving spreken elkaar dus tegen. Het blijkt dat in de Verenigde Staten mensen voor wie ‘traditionele’ normen van respect voor het gezag centraal staan overwegend voor Trump hebben gestemd. Het normenpatroon blijkt veruit de beste voorspeller van iemands’ stemgedrag te zijn.

Uiteindelijk is eigenbelang een belangrijke drijvende kracht om al die uiteenlopende normensystemen met elkaar in evenwicht te brengen. De samenleving heeft behoefte aan dokters, soldaten en hoogleraren, maar alle drie met mate. Het is een kwestie van vraag en aanbod, van eigenbelang en winststreven. Adam Smith heeft ons ook dat geleerd. Het is de kracht van de markteconomie. Zonder dat gaat het niet.

Dit is dus alléén ‘de kracht van de markteconomie’ als die normen en waarden niet vergeten worden, maar na iedere crisis en herstel worden ze voor hetzelfde gemak weer vergeten. De mens is te vergeetachtig geworden en ziet alleen nieuwe perspectieven in een herstellende conjunctuur. De ‘rest’, het verleden, is verleden tijd.

https://fd.nl/opinie/1283555/adam-smith-bepleitte-naast-eigenbelang-ook-normen-en-waarden