Tags

De Raad van State mag inderdaad wel wat groot onderhoud gebruiken (Commentaar nrc.nl, 2-11-18)

Piet Hein Donner (CDA), jurist, voormalig staatsraad, oud-politicus, oud-minister, vertrok deze week. Het staatshoofd beëdigde daags ervoor Thom de Graaf (D66), oud-parlementariër, oud-minister, oud-burgemeester. Recht zo die gaat, op het schip van staat, zo lijkt het.

‘Recht zo die gaat’ kan statisch, of dynamisch en dus groeiend worden geïnterpreteerd.

Maar dat is niet helemaal waar. De afdeling Advisering verliest al jaren invloed en automatisch dus ook gezag. Dat is deels een effect dat zich aan álle regeringsadviseurs voordoet, van de Nationale Ombudsman tot de SER. Een gevolg van de versplintering van de macht aan het Binnenhof, dat zich uit in kwetsbare coalities met meer partijen die op steeds kleinere Kamerfracties rusten.

Het betreft zeker niet alleen ‘Een gevolg van de versplintering van de macht aan het Binnenhof’, want het speelde zich al voor de versplintering af. Er wordt standaard laconiek over de adviezen van de Raad van State gereageerd, bijna achteloos; dus iets feller geformuleerd dan hieronder.

Ook het verlies aan soevereiniteit en dus aan autonomie doet zich gelden. Een wettelijk verplicht advies over een wetsvoorstel dat in Europese context onvermijdelijk is, heeft al gauw iets van mosterd na de maaltijd. Los daarvan is de politieke neiging om naar de Raad te luisteren ook niet gegroeid, zoals bij de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten bleek. Een spervuur aan adviezen en kritiek, niet alleen van de Raad van State, heeft daarbij niet mogen baten. Het tekent de bestuurlijk-politieke verhoudingen – als de deal is gesloten is er nauwelijks nog vrije ruimte om deskundig inzicht voor te laten gaan. Adviseren wordt zo een vrijblijvende hobby.

Is er sprake van verlies aan soevereiniteit en dus autonomie? Neen, er is sprake van gedeelde soevereiniteit en wat de autonomie betreft is er niets aan de hand als we ons aan de normen van het Stabiliteits- en groeipact houden.

Dan de samenstelling: welwillend bezien is het een club van oud-politici en bestuurders die Kamer en kabinet laten profiteren van hun kennis en ervaring. Iets minder welwillend is de Raad een loopbaanvoorziening voor overbodig geraakte politici, die zo’n post ondershands krijgen toegeschoven. Voorbeeld: de voordracht vorig jaar van oud-staatssecretaris Teeven als staatsraad, die zich na een mediastormpje gauw terugtrok. De Graafs’ benoeming verliep wel volgens dat recept: informeel geregeld tijdens de formatie. Bij iedere nieuwe vicepresident wordt daar tegen geprotesteerd. Het helpt nooit. Maar het vreet wel aan het gezag en dus aan het vertrouwen.

Er speelt een ander dilemma dan hieronder wordt geschetst. In de eerste plaats kunnen oud-politici niet op voorhand gepasseerd worden als er ruime bestuurlijke ervaring aanwezig is, maar de eis voor een benoeming voor Staatsraad dient gedegen kennis van het staatsrecht te zijn. En wat de genoemde en steeds ‘gepasseerde’ als partijen als SP en PVV – zie laatste citaat – betreft, daar bestaat geen voldoende kennis van het staatsrecht en wat de PVV zelfs regelmatig anti-grondwettelijke voorstellen zoals het verbod op de islam. Deze partijen moeten door de Kamer zelf ter verantwoording worden geroepen en allereerst tot de orde worden geroepen. De partijen die zich te populistisch gedragen komen wat kandidaten dus niet in aanmerking voor de Raad. Waarom deze stellingname? We kunnen ons niet veroorloven dat de Raad ook gepolitiseerd raakt. Vandaar de behoefte aan neutrale, maar deskundige buitenstaanders.

Belangrijker is het enige alternatief om modernisering te bevorderen: hoogleraren staats- en bestuursrecht die het hun technische kennis en inzicht kunnen aanvullen in de advisering. Er zal wel afgesproken moeten worden dat er geen meerderheidsclausules bestaan: de hoogleraren en andere praktische specialisten mogen niet weggestemd worden door de oud-politici en zeker niet als ze de traditionele partijen vertegenwoordigen.

Sinds 1 oktober is pas de eerste staatsraad ooit van GroenLinks aangetreden: Marijke Vos, oud Kamerlid, wethouder, senator en partijvoorzitter. Maar staatsraden van SP, PVV, van andere oppositiepartijen – ze komen kennelijk niet in aanmerking. Steeds is het argument, ‘regeerervaring’ of ‘deskundigheid’. Waar Donner bij zijn afscheid in de Volkskrant nog een lans brak om nieuwe partijen zo snel mogelijk te laten meeregeren, gold dat kennelijk niet voor de rol van adviseur. Aan Thom de Graaf om ook dit anachronisme op te ruimen. Zeker in 2018 is zo’n ondoorzichtige, gouvernementeel samengestelde adviesclub pal bovenin het staatsbestel géén gezicht meer.

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/11/02/onderkoning-de-raad-van-state-kan-wel-wat-groot-onderhoud-gebruiken-a2753637#/handelsblad/2018/11/02/#116