Tags

Sigrid Kaag sprak afgelopen zondag onheilszwangere woorden: „Een donkere en bedreigende stilte. Een bepaalde stilte in de samenleving. In de politiek. De stilte van wel weten wat er speelt. Horen wat er geroepen wordt. Maar het er niet over hebben. En er ook niet echt iets aan doen. (…) Die stilte kan langzaam maar zeker aanzwellen tot collectief zwijgen. Een zwijgen dat uiteindelijk oorverdovend kan worden.”

De klaagzang van Kaag was krachtig, maar ook gespeend van zelfonderzoek. Haar wereldbeeld is omschreven: overal hoort ze de echo’s van de jaren dertig. De context van de Abel Herzberglezing droeg daar ongetwijfeld aan bij. Het viel me wel op dat de minister met de uitspraak dat ze soms wordt behandeld als „vreemdeling in eigen land”, in het spoor raakte van het populisme dat ze bestreed.

Je houdt het toch niet voor mogelijk met haar internationale ervaring: ‘gespeend van zelfonderzoek.’

Ik zou zeggen dat elke verdediging van de tolerantie begint met een doordenking van de grenzen van het liberale wereldbeeld. Volgens de politieke wetenschapper Yascha Mounk valt de liberale democratie uiteen in haar samenstellende delen. De ‘democratie’ gaat in zijn optiek over rechten van de meerderheid, terwijl ‘liberale’ staat voor individuele rechten en rechten van minderheden.

Dat Kaag lid is van D66 wil nog niet zeggen dat zij zich schaart onder het liberale wereldbeeld. Haar tekst vond ik dermate magnifiek dat zij eigenlijk politiek dakloos zou moeten zijn want, zoals alle partijen ter wereld: allemaal lege hulzen geworden met filosofisch armoedige teksten als verkiezingsprogramma’s. En waar de VVD afzwenkt naar een klassiek-populistisch economen-liberalisme, is vergelijkenderwijs D66 de ideale sociaalliberale partij. Maar onder het huidige politiek platvloerse klimaat is een ‘ouderwetse’ volkspartij niet meer houdbaar. Het ‘algemeen’ belang bestaat niet meer.

We zien we nu hoe democratie en liberalisme met elkaar in conflict kunnen komen. Volgens Mounk toont onze tijd de gelijktijdige opmars van illiberale democratie en ondemocratisch liberalisme. Bij dat eerste moeten we denken aan populistische politiek die met een beroep op de meerderheid de rechten van minderheden in de rechtsstaat afbreekt. Bij het laatste gaat het om technocratische politiek die weliswaar individuele rechten wil waarborgen maar met een beroep op globalisering de zelfbeschikking door meerderheden langzaam uitholt.

Met deze typering ben ik het volmondig eens. Kaag gaat inderdaad niet in op de gevaren van globalisering. Daarover ben ik stelliger in mijn blogs.

De uitputting van het liberale paradigma, waarin het verdwijnen van grenzen en de verbreiding van de markteconomie centraal stonden, markeert de overgang naar nieuwe verhoudingen. De historicus Niall Ferguson stelt dat de financiële crisis in de westerse wereld en de opkomst van het populisme een verandering inluiden. De globalisering is volgens hem doorgeschoten: de voordelen komen vooral terecht bij de 20 procent meest welvarende mensen.

Ook ben ik het eens, zoals hierboven al bleek bij mijn omschrijving van de VVD, dat er sprake is van een algehele ideologische zwakheid in alle partijen, en dat is voor mij reden om te veronderstellen dat ideologieën dood zijn, in het verlengde van de God-is-dood-slagzin. Maar ideologieën zijn in deze wereld kansloos geworden door de factfree politics. Terwijl, om in termen van waarheden van Kaag te spreken, ideologieën niet dood kunnen gaan vanwege de noodzaak om beginselen aan te passen aan de tijd, maar dat schijnt vandaag de dag niet meer mogelijk te zijn.

Over het falen van de elites had Sigrid Kaag met eenzelfde hartstocht kunnen spreken

De afgelopen weken leveren alleen al in eigen land genoeg voorbeelden, zoals de affaire bij ING die schuldig werd bevonden aan het op grote schaal witwassen van criminele vermogens. De zaak werd met een boete afgewikkeld maar liet, zeker na de recente ophef over het salaris van de topman Ralph Hamers, een nare smaak achter. Tien jaar na de val van Lehman Brothers luidt het algemene oordeel dat de cultuur bij banken niet wezenlijk is veranderd.

Dit zijn volkomen terechte constateringen, maar direct voeg ik eraan toe dat Kaag onmogelijk deze toegespitste details kon opnemen in haar tekst die al fors van lengte was. Maar dat Kaag zich achter deze kritiek zou hebben kunnen scharen, daar twijfel ik geen seconde over. Het ging namelijk over haar constatering dat er zaken niet hardop over het toegenomen radicalisme (mogen of) worden uitgesproken.

Daar komt de kwestie van de dividendbelasting bij. Het kabinet waar minister Kaag onderdeel van is, maakt een keuze die veel geld kost, dat beter aan publieke zaken had kunnen worden besteed. Toch gaat het uiteindelijk niet om die twee miljard. Het besluit symboliseert een diepe onrechtvaardigheid: kapitaal wordt steeds minder belast, arbeid moet steeds meer de overheidsbestedingen dragen.

Dat Kaag onderdeel van een dividendbelastingcoalitie is geworden, dat was naar mijn inschatting bij de installatie van dit kabinet niet bekend. Bij niemand behalve de fractieleiders volgens mij.

We hoeven niet ver te zoeken naar de voornaamste oorzaken van de opkomst van het populisme in onze tijd, zoals de Martin Wolf van de Financial Times, onlangs schreef: „Elites moeten een beetje minder liberalisme promoten, een beetje meer respect tonen voor de banden die burgers bijeen houden en meer belasting betalen.” Laat dat ‘een beetje’ maar weg, zeker als het over belastingen gaat.

Wederom, dit was niet het centrale thema van Kaags tekst. Je kunt er niet alles bij gaan halen, maar dat zij een geweldig verkiezingsprogramma zal kunnen schrijven – ik heb geen belangen aangezien ik politicus zonder partij ben – zal haar partij goed uitkomen.

Daarachter gaat de grote vraag van onze tijd schuil: kunnen we nog in vrijheid vorm geven aan onze toekomst? Zonder een geloof in de betekenis van collectief handelen gaat het niet lukken. Wanneer het midden de maakbaarheid opgeeft, dan werpen de meer radicale stemmen zich op als hoeder van dat idee.

Alsof Kaag geen toonbeeld is van een ‘geloof in de betekenis van collectief handelen’, en dat het haar zeker ‘gaat lukken’ om dat te bereiken.

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/10/02/de-uitputting-van-het-liberale-wereldbeeld-a2080464

Advertisements