Tags

Door Gerben van der Marel • Economie & Politiek/fd, 22-8-18

Duitsland begint aarzelend een explosief debat over zijn rol in Europa en de wereld

Onder invloed van de ‘antiliberale’ Amerikaanse president Donald Trump en de tegenstellingen in Europa wordt Duitsland gedwongen op zoek te gaan naar een nieuwe geopolitieke rol in de wereld. Dat maakt aarzelend een debat los met explosieve lading.

Tagesspiegel-journalist Christoph von Marschall: ‘Duitsland moet nuchterder handelen en minder prediken.’

Met zijn boek ‘Wir verstehen die Welt nicht mehr’, dat dinsdag in Berlijn werd gepresenteerd, geeft de invloedrijke Tagesspiegel-journalist Christoph von Marschall hiertoe een belangrijke aanzet.

Moeilijke tijden

‘We zijn het sterkste land in Europa en de vierde economie van de wereld maar het zijn moeilijke tijden voor Duitsland’, zei hij. ‘Het ontbreekt ons aan strategisch denken dat valt deels kanselier Merkel te verwijten.’

Von Marschall meent dat Duitsland door de groeiende bedreiging van de liberale wereldorde zijn relatie met Europa en de VS moet herzien. Duitsland moet op het wereldtoneel slagvaardig worden. Duitsland moet ontwaken uit zijn ‘vegetatieve toestand’ in de ‘moralistische comfort zone’.

‘We denken ten onrechte dat de Duitse politieke beginselen en onze consensus worden gedeeld in Europa. Dat hebben we gezien met onze immigratiepolitiek. We dachten dat we de leiding namen in Europa, maar toen we omkeken bleek niemand ons te volgen. In Duitsland hebben ook nog steeds niet begrepen dat de meerderheid in Europa tegen de gaspijpleiding Nord Stream 2-tussen Rusland en Duitsland is.’

Heeft deze schijnwerkelijkheid binnen de Duitse regeringskringen te maken met het feit dat domineesdochter Merkel haar idealisme gemakkelijk kon brengen tot haar zeer voorzichtige beleid, dat geen draagvlak bleek te hebben vanwege de snelle opmars van opstandige oppositionele tegenkrachten op het politieke toneel?

Moreel verheven

Als onderdeel van een tien maanden durende onderzoeksproject sprak de gepromoveerde historicus met politieke leiders en diplomaten in Washington, Brussel, Parijs en Warschau. De conclusie na de rondgang: ‘Duitsland moet nuchterder handelen en minder prediken.’

‘We denken ten onrechte dat de Duitse politieke beginselen en onze consensus worden gedeeld in Europa.’• Christoph von Marschall

Wolfgang Ischinger, voormalig Duits topdiplomaat en voorzitter van de Veiligheidsconferentie in München, deelde die mening en zei op de boekpresentatie dat Duitsland en de EU op eigen benen moeten staan als het gaat om hun militaire veiligheid. ‘Het is ongezond dat de veiligheid van 500 miljoen mensen aan anderen wordt overgelaten.’

De onlangs afgezwaaide Duitse minister van buitenlandse zaken Sigmar Gabriel (SPD) erkende bij de presentatie in Berlijn dat Duitsland zich moreel verheven voelt en tientallen jaren geen aandacht heeft besteed aan geopolitieke en strategische vraagstukken. ‘De Amerikanen reageren hoofdschuddend op de totale afwezigheid van Duitsland in het debat over economische verhoudingen in de wereld. Duitsland gaat er te makkelijk vanuit dat zijn economisch succes er ook in de toekomst zal zijn.’

Deze verwijten klinken heel nuchter en realistisch.

Turkije en de Navo

Duitsland rijdt zichzelf in de wielen met zijn morele superioriteit, zegt hij. ‘Neem Turkije. Als we invloed willen uitoefenen moet je blijven praten. Als Turkije uit de Navo treedt, zullen ze naar alternatieven zoeken. We mogen niet riskeren dat ze aansluiting zoeken bij Rusland. We hebben er een elementair belang bij dat Turkije niet wegdrijft.’

Dit lijkt alleen maar ingegeven uit angst. Turkije met Rusland maakt Poetin echt niet sterker in geopolitiek opzicht. Kwalijker is daarentegen dat de Navo Turkije niet heeft weten te weerhouden om Russische wapentuig aan te schaffen dat de positie binnen de Navo ter discussie had moeten stellen. Het heeft er veel van weg dat Erdogan een spelletje poker speelt mét zowel de Navo als EU om tweedracht te kweken binnen beide ‘bondgenootschappen’, omdat hij er niet slechter van wordt, en Poetin evenmin. Het westen is schizofreen geworden uit angst.

Het is volgens de politicus ook ‘dom’ om het Verenigd Koninkrijk van de Europa te vervreemden door bijvoorbeeld de toegang tot het satelliet-navigatiesysteem Galileo van de Europese Unie te ontzeggen. Galileo is het Europese antwoord op het Amerikaanse GPS-navigatiesysteem.

Dit alles laat zien hoe ontstellend zwak de Europese Commissie reageert op alle strapatsen van Ordogan en dat ook de lidstaten binnen de Europese Raad zich geen raad weten. Conclusie door toekomstige historici zou wel eens kunnen zijn dat Merkel alleen een goed eurozonecrisisbeleid heeft gevoerd, maar in geopolitiek opzicht een mislukking is geworden en niet tijdig de bakend heeft verzet.

Glas wijn

Afgelopen weekend kwamen Merkel en Poetin in Berlijn nader tot elkaar. Gabriel is beduidend voorzichtiger over de relatie van Duitsland met Rusland. ‘We kunnen om historische redenen geen onafhankelijke Duitse Rusland-politiek hebben over de hoofden van de Polen heen. Dat moet via de EU.’

Een Duitse Rusland-politiek had op de tekentafels pas mogen worden ontwikkeld nadat het huidige spanningen van de Visegradlanden tot een oplossing waren gebracht, en dat nieuwe regeringen vanuit oppositionele kring eerst te verstaan hadden gekregen dat zij niet gerechtigd zijn om het nationale beleidskader ingrijpend te veranderen na een regeringswisseling.

Het EU-lidmaatschap is immers geen kwestie dat contracten ongeldig kunnen worden gemaakt vanwege nationale verkiezingen. Natuurlijk zijn de nationale politici bang voor de anti-EU-bewegingen die hun eigen gezag kunnen tarten, maar daarmee maakt de Europage Raad zichzelf tot gijzelaar van angstcomplexen en daarmee is niemand gediend.

Ischinger zei over de Duitse verkramptheid: ‘Met vrienden drink je een glas wijn. Diplomatie is dat je ook met tegenstanders spreekt. We hebben in Duitsland de neiging om elke politieke toenadering te laten vergezellen met stormachtige emotionele verontwaardiging.’

Deze laatste zin is niet alleen geldig voor Duitsland, maar speelt inmiddels door de hele EU en dat hebben noch Europese Commissie, noch Europese Raad ooit voorzien én er adequaat op gereageerd.

Merkel reist volgende week naar de voormalige Sovjetrepublieken Georgië, Armenië en Azerbeidzjan. Eind september ontvangt ze de Turkse president Erdogan die op staatsbezoek komt en met alle egards wordt verwelkomd. Links heeft daar grote bezwaren tegen omdat er nog zeven Duitse burgers wegens politieke redenen vastgehouden worden.

Ik kan me niet anders voorstellen dat het staatsbezoek van Erdogan aan Duitsland linke soep wordt omdat het in iedere EU-lidstaat grote risico’s zou oproepen: waarom een staatsbezoek als er zoveel kritiek op Turkije zelf mogelijk is en dat Erdogan in eigen persoon de EU voortdurend als – in mijn woorden – een conglomeraat van ondergrondse nazi-machtshebbers uitscheldt? Onbegrijpelijk.

Verantwoordelijkheid nemen

Gabriel is zeer actief in het aanzwellende debat over de rol van Duitsland op wereldtoneel. Hij komt zelf in september met een boek waarin hij spreekt over een ‘keerpunt in de wereldpolitiek’. Hij roept Duitsland op tot het nemen van meer verantwoordelijkheid in ‘ongewisse tijden’.

Gabriel, Ischinger en Von Marschall voorspellen een hevig debat in Duitsland over de op handen zijnde heroriëntatie vanwege een sterke ‘onwil’ in politiek en maatschappij.

Dat is alleen maar een heel positieve ontwikkeling in lidstaten waar de regeringen zwijgen als het graf. Van openheid is in geen velden of wegen sprake. De bevolking kan nergens meepraten.

Wel bekritiseerde Gabriel Von Marschall vanwege de ondertitel van diens boek: Deutschlands Entfremdung von seinen Freunden. Gabriel: ‘Waarom de schuld bij ons zoeken?’ Hij wees erop dat het Amerika is die zich losweekt uit de naoorlogse samenwerkingsverbanden.

Het saillante is dat de VS (Trump met zijn America first) en EU van Merkel (‘migranten welkom’) beiden hetzelfde onbewuste, maar uiteindelijke resultaat boeken door naoorlogse samenwerkingsverbanden af te breken en dat had niemand kunnen voorspellen.

 ‘Het beschermen van Europa was een strategische keuze van de VS. De Amerikanen wilden niet een derde keer hun kinderen naar Europa sturen voor militair ingrijpen. De VS accepteerden dat we economisch zouden concurreren. Daar was zeventig jaar consensus over in de VS.’

‘De VS accepteerden (…)’ dat niet alleen maar dat was geheel conform aan hun eigen ideologie en politieke overtuiging, maar ze vergaten dat de toekomst niet valt voor te schrijven of te dicteren. Een voorbode van de latere overtuiging dat we niet in een ‘maakbare samenleving’ leven, althans niet in geopolitieke context.

Nederland is pragmatischer

Barack Obama heeft langzaam afstand genomen van deze strategie en Donald Trump zet dit met volle kracht door, zei Gabriel. Trump noemde hij ‘antiliberaal’ en ‘niet democratisch gezind’. ‘Maar hij is wel democratisch gekozen en democratische instituties stellen grenzen aan zijn handelen.’ Gabriel zei dat zelfs de Amerikaanse conservatieve politieke denker Robert Kagan zijn eigen land een ‘schurkenstaat’ noemt.

Dat motto ‘wel democratisch gekozen’ wordt in feite te pas en te inpas gebruikt om alles te verklaren, maar het verklaart niets omdat democratische verkiezingen alleen emoties zijn gaan symboliseren en inhoudelijk niets waard is. Als kiezers gaan stemmen die onvoldoende kennis van zaken hebben en hun stemgedrag achteraf ook niet kunnen motiveren, dan valt iedere gezonde basis van democratie weg. Dat is het proces dat we nu allerwegen kunnen waarnemen en signaleren. De peilingen hebben van iedere verkiezingscampagne een poppenkast gemaakt. Lang leve de zogenaamde democratie, die nog 19e/20e eeuws is en daarom dient te worden vervangen naar een (hypotheitische) 21e eeuwse variant, die nog moet worden uitgevonden.

Trump werkt volgens Ischinger als een hoognodige ‘wake up call’ voor Europa. ‘We moeten zelfstandig worden en de VS met zelfvertrouwen tegemoet treden zodat de Amerikanen ons meer zullen respecteren.’

Dit is een volledig juiste inschatting of formulering.

Von Marschall zei zich bewust gefocust te hebben op de perceptie van de drie belangrijkste partners Frankrijk, Polen en de VS op Duitslands geopolitieke status. In Den Haag stak Von Marschall zijn licht niet op. Nederland is een van de weinige partners waar Duitsland momenteel niet de degens mee kruist. ‘We kunnen als Duitsers veel leren van Nederland’, zei de auteur desgevraagd. ‘De Nederlandse buitenlandse politiek is zakelijker, pragmatischer en vooral minder moralistisch.’

Met deze laatste zin wordt ook tevens een grote verandering zichtbaar gemaakt in de Nederlandse politiek: de aloude sociaaldemocratische paradigma’s van idealisme en moralisme met het opgeheven vingertje is geheel verdwenen van het nationale politieke toneel. Dat wordt immers aangetoond als we zien wat de nieuwste generaties van ‘links’ op het Binnenhof klaar kunnen maken. Links is gemarginaliseerd en blijkt ook de politieke creativiteit niet te kunnen opbrengen om tegenwicht te bieden aan het eenzijdige economisch liberalisme van het huidige liberaal-democratische bestel. Dat is tragisch.

https://fd.nl/economie-politiek/1266669/duitsland-moet-ontwaken-uit-coma-in-zijn-geopolitieke-comfort-zone