Tags

ICT-crisis bij Belastingdienst is voorbode van nog veel meer onheil (René Veldwijk, Opinie & Dialoog/fd, 6-7-18)

Opinie | René Veldwijk, ICT-ondernemer

De kans is groot dat we de komende jaren bij de overheid spannende gebeurtenissen op ICT-gebied gaan meemaken. Er is geen perspectief dat het met automatiseringsprojecten goed gaat komen en verbeteringen komen sowieso te laat. Kamer en Kabinet moeten voor de continuïteit van de overheid de focus nu verleggen van nieuwe naar oude ICT.

Op aanwijzen van de Tijdelijke commissie ICT, beter bekend als commissie-Elias die de Tweede Kamer in 2014 rapporteerde, zijn maatregelen doorgevoerd om excessen tegen te gaan. Kennelijk zonder effect. Uit de jaarlijkse verantwoording van de overheidsuitgaven blijkt dat de Rijksoverheid de begroting voor ICT-projecten van ruim €2,5 mrd met minstens €1 mrd overschrijdt. De enige maatregel die succes heeft, is het verbeteren van informatie over ICT-projecten op het zogenoemde Rijks-ICT dashboard

Vraag is of die €1 mrd aan overschrijdingen klopt. Projecten worden opgeknipt in stukjes van minder dan €5 mln om ze onder de radar te krijgen. Zo mis ik een in 2017 geflopt ICT-project bij het ministerie van VWS, ter grootte van €10 mln tot €20 mln. Verbouwingen aan software van tientallen miljoenen euro worden verantwoord als ‘beheer’. De trukendoos is boordevol en de schatting van ‘Elias’ dat de jaarlijkse verspilling tot €5 mrd bedraagt, is reëel, ook omdat de overheid meer is dan het Rijk.

Veroudering

Kolossale verzameling verouderde software bij overheid kan tot ontwrichting leiden

Buiten beeld blijft dat de overheid een kolossale verzameling ICT-systemen heeft draaien die permanent moeten worden onderhouden en aangepast. Vaak wordt als vuistregel aangehouden dat deze beheerkosten jaarlijks 20% van de bouwkosten mogen uitmaken, mits de software niet te oud en te vaak verbouwd is. Bij overheidsorganisaties die ik ken wordt die 20%-regel ruim overschreden. De hoofdoorzaak daarvan is niet schuiven met kosten, maar onvermogen om systemen te moderniseren doordat projecten mislukken.

Meestal merken burgers en bedrijven weinig van ICT-mislukkingen, maar de overheid zelf des te meer. Zo verloor de overheid vorig jaar €100 mln op een – mislukte – poging om de bevolkingsadministratie te vernieuwen. De indirecte kosten die dit meebrengt voor de honderden organisaties die door moeten met oude software bedragen een veelvoud van dit bedrag, maar deze komen niet terug in de lijstjes met ICT-projecten.

Naast de uitdaging om stokoude software draaiend te houden, speelt ook dat ontspoorde ICT-projecten resulteren in ICT-systemen die al direct nauwelijks te onderhouden zijn. Voorbeelden zijn het logistieke systeem van Defensie en het toeslagensysteem van de Belastingdienst.

Daarmee gaat de ICT-problematiek bij de overheid een nieuwe fase in: die van dreigende ontwrichting. We zien dit bij de Belastingdienst waar een verouderd softwarepakket voor het innen van schenk- en erfbelasting dreigt te resulteren in het mislopen van honderden miljoenen belastinginkomsten. Morgen kan het gaan om de btw-heffing, de loonbelasting of om de toeslagen waarmee miljoenen mensen hun huishoudboekje sluitend maken.

De ICT-ellende bij de Belastingdienst is een direct gevolg van wanbeleid van de vorige staatssecretaris van Financiën die een goudgerande vertrekregeling bij de Belastingdienst toestond. Een uittocht van medewerkers met kennis van de moeilijk onderhoudbare systemen leidt nu tot een acute crisis. Zonder Eric Wiebes zou die crisis er ook zijn gekomen, maar later en meer geleidelijk.

Wanbeleid

De ICT-ellende bij de Belastingdienst is een direct gevolg van wanbeleid van de vorige staatssecretaris van Financiën die een goudgerande vertrekregeling bij de Belastingdienst toestond

Hierbij zijn twee kanttekeningen op hun plaats.

In de plaats dat Wiebes veel te kort (2014-2017) als staatssecretariaat heeft gefunctioneerd, want op de helft van Rutte 2 aangetreden.  Als opvolger van Frans Weekers, die zelf in de Kamer geheel onderuit ging. Dat zal en zou toen Wiebes nooit overkomen zijn. En naar mijn indruk en wat ik ‘toen’ bij aantreden van Wiebes via radio-interviews heb beluisterd, was het niet alleen al veel eerder een totale chaos bij Belastingen, zoals ook blijkt uit: https://www.nrc.nl/nieuws/2018/05/05/oud-staatssecretarissen-waarschuwen-voor-situatie-bij-fiscus-a1601985. Maar wat veel erger is: Wiebes was niet ingelicht en geïnformeerd over die goudgerande vertrekregeling, en onwaarschijnlijk is dat helemaal niet aangezien (top)ambtenaren ook gewone mensen zijn die alles beheersen wat met trukendozen te maken hebben. Ambtenarij is wat dat betreft geen haartje beter dan het bedrijfsleven.

In de tweede plaats is met heel goed mogelijk dat hij vanwege zijn geniale intelligentie ook een snelheid van werken ‘in huis heeft’ of gewend is, dat zijn ambtenaren horendol van hem worden. Wat hij nu sinds de crisis van Groningen uitbrak heeft laten zien in de Kamer is voor mij overtuigend genoeg – en een enorme verbetering in presentatie van zijn voorganger – om het voordeel van de twijfel te blijven gunnen. Voor mij is duidelijk genoeg dat geen Kamerlid hem in een debat schaak mat kan zetten. En hij zal daarom pas na afloop beoordeeld kunnen worden als alle woningen zijn ‘hersteld’ of gerenoveerd, en de deal afspraken met Nam beklonken zijn en hij op basis van dat totaal resultaat verantwoording kan afleggen in de Kamer.

Wat steeds een constante is geworden in de opeenvolgende debatten over het Groninger gas is dat de oppositie ‘moord en brand’ heeft geroepen, maar geen resultaat wist te boeken. Ik heb in een van de blogs op dat thema ook aangegeven dat voor mij duidelijk was dat Wiebes niet past in de vaste Kamerprocedure: eerst alle fracties aan het woord laten en vervolgens de bewindspersoon het antwoord laten geven.

Het had omgekeerd moeten plaatsvinden: Eerst de minister aan het woord om tekst en uitleg te geven, zodat de Kamerfracties en woordvoerders op de hoogte waren van zijn visie en niet hoefden af te gaan op alle misleiding en oncontroleerbare berichtgeving vanuit de media.

Dat was letterlijk tijdverspilling in de Kamer omdat de debatten met minstens de helft van de tijd op die manier bekort konden worden. En ik heb die debatten ook volledig beluisterd, al was het alleen maar vanwege de intentie om daarmee mijn eigen onderzoek naar het functioneren van de Kamer te kunnen vervolgen. Waar de Kamer de regering controleert, zo ben ik nu experimenteel bezig met de Kamer te controleren, omdat dat nog een braak terrein is. Maar aangezien burgers de regering naar huis kunnen sturen via het stembiljet, is er nog methode ontwikkeld om de formele controleurs als volksvertegenwoordiging te controleren. Vandaar deze blogs.

Kort en goed, de auteur van het artikel in FD doet Wiebes te kort om van wanbeleid te spreken, al heb ik daarvoor geen bewijs van het tegendeel. Ik weet natuurlijk niet welke naam hij op ‘Belastingen’ had opgebouwd, maar dat ze daar dachten dat de ‘invaller’ alleen met beleidszaken geïnformeerd moest worden – en dus alleen daarmee te maken moest hebben – en beter onkundig van ‘personeelszaken’  en dus onwetend werd gehouden inzake vertrekregelingen, ligt voor de hand. Wiebes heeft dat via de radio destijds ook toegegeven. Zwak of sterk? Ik vond dat sterk. Hij is en was geen tovenaar die de boel ‘even’ op orde zou gaan brengen.

En dus is het ook verklaarbaar dat ik mij in de loop van de opvolgende Groninger-gas debatten stevig ben gaan ergeren aan de toon die vooral nieuwe Kamerleden direct begonnen aan te slaan. En dus met het fiat van hun eigen fracties. Hoe is het mogelijk. Dat is de Kamer volstrekt onwaardig. Het is oppositie voeren om de oppositie. Dat verziekt de politiek.

Dus laat geen Kamerlid op deze eerste dag van het reces het in ‘z’n of d’r’ hoofd halen om al direct Kamervragen naar aanleiding van dit FD-artikel aan te melden bij de griffie. Want ik blijf argumenten verzamelen waarom deze wijze van politiek bedrijven niet deugt.

De crisis bij de Belastingdienst moet ons de ogen openen voor wat ons verder aan ontwrichting boven het hoofd hangt. Primair moet daarbij worden gekeken naar die organisaties die grote geldstromen onder zich hebben, zoals uitkeringsinstantie UWV en de Sociale Verzekeringsbank.

Bij beide organisaties zijn pogingen om ICT-systemen te vernieuwen spectaculair mislukt, respectievelijk in 2008 en 2014. Het UWV heeft recent honderden miljoenen extra gekregen om haar werk- en uitkeringssystemen te vernieuwen. De SVB doet vooralsnog alsof haar oude systemen toekomstbestendig zijn, precies zoals het UWV na 2008. Of het UWV straks haar ICT op orde heeft staat te bezien. Zo is het ook raden naar de impact op de SVB-systemen van wijzigingen in de systematiek van de AOW of de kinderbijslag.

De Tijdelijke commissie ICT’, beter bekend als de commissie-Elias, dient dus per ommegaande te worden omgezet in een vaste Kamercommissie die met de inhoud van dit artikel van Veldwijk aan de slag gaat. Niet alleen verspilling van alle ICT-investeringen die in het verleden hebben plaatsgevonden, maar omdat de overheid alleen goed kan functioneren als het datasysteem op orde is.

De overheid praat te veel over ICT-vernieuwing en heeft onvoldoende oog voor essentiële ICT-systemen die op omvallen staan. Als dat niet snel verandert is geldverspilling op ICT-gebied ons kleinste probleem.

Hiermee is ook de doelstelling van de nieuwe Kamercommissie bekend: ‘te veel praten over ICT-vernieuwing’ – wat op zich al zinloos is – kan worden verhinderd door ‘voldoende’ oog te hebben voor alle essentiële systemen, maar zeker ook die op omvallen staan’. En ik ben er zeker van dat er draagvlak onder de bevolking te vinden is voor deze oplossingsoptie en ook voor een boven-Balkenendenorm voor ambtenaren die op het toekomstige directoraat-generaal ICT op Economische Zaken en Klimaat wordt opgezet, in plaats van alleen een senior-adviseur aan te stellen Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit: https://www.werkenvoornederland.nl/vacatures/detail/senior-adviseur-ict-LNV-2018-0021 . Economische Zaken en Milieu heeft de DG-afdeling ICT nodig. Anders wordt het ICT-probleem of –drama nooit opgelost en wordt ons land een derdewereldland. Ben benieuwd of andere EU-lidstaten ook kampen met dit type problemen. Zo niet, dan betekent dat een oplosbaar probleem. Daarmee kan EZM aan de slag!

[Dr René Veldwijk is ICT-ondernemer, was adviseur bij de commissie-Elias en publiceert over problematische ICT.]

https://fd.nl/opinie/1260505/ict-crisis-bij-belastingdienst-is-voorbode-van-nog-veel-meer-onheil

 

Advertisements