Tags

Liberalen, brengt uw huis op orde (Menno Hurenkamp, Katern Cultuur/boeken, nrc.nl, 25-5-18)

Twee prominente wetenschappers roepen liberalen op te stoppen met het bespotten van populisten. Buig u liever over de heruitvinding van het burgerschap. ‘Er moet een schok door Europa!’

Tegenwoordig gaat vooral Sinterklaas de premier aan het hart en kunnen nieuwkomers ‘oppleuren’. Een optimist ziet in Rutte nu Bolkestein zonder boeken, een pessimist Janmaat in een Saab. Deze ontwikkeling is deel van de verrechtsing van Europa. (…) De inzet is het volk te laten spreken, het resultaat is verdachtmaking van rechtsstaat, parlement en pluralisme.

Oftewel, het populisme slaat de maat op de terugweg van de democratie – op een liberale trom. Dat is de inzet van een bijzonder boek van Oxford-hoogleraar Jan Zielonka. Hij verdedigt in Counter-Revolution. Liberal Europe in retreat in acht korte hoofdstukken het liberalisme zoals het bedoeld is. Het is een hartenkreet in briefvorm, gericht aan zijn voormalige mentor, de Duits-Engelse academicus en politicus Ralf Dahrendorf. De kern: liberalen moeten stoppen de populisten hardop uit te lachen en in stilte te kopiëren. Ze moeten hun eigen huis op orde brengen, voordat het te laat is. Tenslotte worden alle buren van Europa – Amerika, Rusland, Turkije – al geregeerd door autoritaire leiders.

Dat zal de EU ook gaan overkomen als de liberalen geen orde op zaken in eigen huis kunnen brengen, want een open samenleving betekent een samenleving die pluriform is en waarin verschillende bevolkingsgroepen met respect met elkaar omgaan. Dat respect vanwege de verschillen in meningsvorming en opvattingen, want dat is het kenmerk van deze tijd. Harmonie en rust zouden termen uit het laatste kwart van de 20e eeuw zijn geweest, maar met de huidige polarisatie is daarvan geen sprake meer. VVD en D66 zijn vergeten hoe een samenleving zich in ordelijke harmonie kan ontwikkelen. Hoe de burger wordt aangemoedigd met elkaar verbonden te voelen door eerlijk met elkaar de welvaart te delen (in goede en slechte tijden). Zoals John Rawls ooit geschreven heeft in zijn Theorie van Rechtvaardigheid: ‘Rechtvaardigheid als billijkheid.’ Dat tekort van Neêrlands liberalisme heeft tot consequentie gehad dat te veel ruimte gegeven werd aan rechtse geluiden die zelf zonder enige samenhang van algemene maatschappelijke ontwikkelingen oneliners konden rondbazuinen. De resultaten zijn nu in de hele EU zichtbaar. Met dank aan de liberalen.

Het liberalisme moet onder ogen zien dat het zich decennialang blind staarde op financiële markten zonder zich met maatschappijkritiek te vermoeien. De wereld van het geld regeerde op de arbeidsmarkt, in de zorg en in het onderwijs. ‘Koop toch die auto’, bezwoer de premier het volk toen de onzekerheid over de crisis aanhield. Nu mensen daar boos over zijn, rest ook hem weinig meer dan de schuld te geven aan migranten of de Europese Unie. Dat brengt de populisten dichter bij de macht, maar liberalen niet dichter bij het ideaal van de ‘open samenleving’.

Dit zijn allemaal volkomen juiste waarnemingen. Het liberalisme is sinds Ruttes aversie tegen het begrip visie zelf ook visieloos geworden.

Dan: Ulrike Guérot: De nieuwe burgeroorlog. Hoe populisme het open Europa bedreigt. Vert. W. Hansen. Atlas Contact, 110 blz. € 10,-

●●●●●

De parallel met het pamflet De nieuwe burgeroorlog van de Oostenrijkse hoogleraar politicologie Ulrike Guérot is helder. Guérot vertrekt vanuit de ongelukkige constructie van de euro. Ook zij verwijt de liberale elite hypocrisie: binnenskamers mopperen op het volk en in het openbaar technocratisch babbelen, om de domme mensen te intimideren.

Deze uitspraak is niet misselijk want een bikkelhard verwijt. Maar een volkomen terecht verwijt want het is niet anders. We leven nu in een fact free samenleving waarin de meningen feiten zijn geworden in plaats van omgekeerd. En dat hadden de liberalen van de 19e eeuw nooit toegelaten, maar de verwaterde liberalen van de 20e eeuw wel. Daarom waren de 19e eeuwse liberalen de intellectuelen in de juiste zin van het woord: zij voelden zich geroepen de minderbedeelden te verheffen. Vanuit hun idealisme dat toen heel normaal was, maar in de 20e eeuw is het materialisme zo dominant geworden dat dat idealisme geheel op de achtergrond werd gedrukt. Daarmee werd ook vergeten dat technocratie een middel is en geen doel op zichzelf. De technologie die een plaats kreeg binnen de bureaucratie werd misbruikt om de macht gecontroleerd te laten plaatsvinden en te consolideren. Met idealistische politiek heeft dat niets meer te maken en dat is de oorzaak dat de huidige maatschappij zo hard is geworden.

Ze stelt: het Duitse karakter van de gemeenschappelijke munt – vooral het verbod om geld bij te drukken als de overheid tekort komt – leverde Noord-Europa welvaart. Maar diezelfde euro bracht hele regio’s in Frankrijk, Spanje en Italië enorme werkloosheid. Polen en Hongarije dachten mee te doen aan de euro. Na de bankencrisis ging dat niet door. En bovenop de eurocrisis kwam de vluchtelingencrisis, die de verschillende Europese landen verder uiteendreef.

Hier wordt volkomen juist verwoord hoe de gevestigde politieke elite zich het hoofd op hol heeft laten brengen en de tekortkomingen van het pure materialisme en kapitalisme ruimte heeft geboden.

Op dit brandbaar mengsel teert het populisme, onder het motto ‘als we niks over de economie te zeggen hebben, gaan we minderheden dresseren’. En omdat de Europese elite niks beters wist terug te zeggen dan het nationalisme verdacht maken, ontstond de sfeer van een burgeroorlog. Het antwoord volgens Guérot is de heruitvinding van het Europese burgerschap. Voor zo’n nieuwe vorm van gelijkheid ontvouwt ze in boze vogelvlucht een krokant verwoord programma.

Haar uitgangspunt is one man one vote. Guérot bepleit een écht Europees parlement, anders dan nu met direct gekozen volksvertegenwoordigers en een senaat met regiovertegenwoordigers. Plus een Europees basisinkomen, of een Europese werkloosheidsverzekering. Ook moet Oost-Europa snel bij de euro en krijgen Britten die balen van Brexit een Europees staatsburgerschap.

Bij dat Europese basisinkomen heb ik mijn grote twijfels omdat in deze gepolariseerde EU-samenleving geen ruimte (meer) bestaat voor een basisinkomen vanwege de grote multinationals en de geldwolven van Microsoft, Apple, Facebook en Amazon. Die machten houden alles tegen. Zie Shell met zijn krampachtig vasthouden aan fossiele brandstoffen. Als Nederlander schaam ik me rot voor zo’n eigen multinational. En de PVV maar schreeuwen dat dat overdreven is met die klimaatkul als variant op multikul.

Non-conformisten

Guérot geeft niet om haalbaarheid en ander ‘gezwatel’. Ze schrijft: ‘Er moet een schok door Europa!’ Ze valt de geborneerdheid aan waarmee over de Europese tradities van vrijheid, gelijkheid en machtsdeling gesproken wordt en plaatst haar argument in de lijn van non-conformisten als Heinrich Mann of Jean Monnet. In India spreekt men 29 talen en toch heeft men daar een democratie. En als het om voetbal of wetenschap of toerisme gaat, is er allang één Europa. Als we dan niet over federalisering durven spreken, laten we dan toegeven dat we jaloers zijn op China: wel consumptie, geen zeggenschap.

Guérot haalt terecht Jean Monnet aan omdat we zulke grootheden uit de Europese ontstaansgeschiedenis niet meer kennen; daarom ben ik ook met enige regelmaat bezig om mijn krantenarchief hier te plaatsen om daarmee te kunnen bewijzen en aantonen dat er altijd een ruzieachtige sfeer in de EG heeft bestaan, maar dat we toch wél verder zijn gekomen ondanks die hindernissen. Daarom blijf ik ook geloven in het zelfherstellend vermogen van de EU dat we zelf moeten bewerkstelligen en voor elkaar krijgen.

Wordt dus vervolgd met Rawls Theorie van Rechtvaardigheid opdat het moderne liberale denken in de 21e eeuw gestalte krijgt met een geheel nieuwe inhoud. Een kosmopolitisch en geestelijk liberalisme wel te verstaan, waarin niet vrijheid en gelijkheid (inmiddels verworvenheden) centraal staan, maar de liberale rechtvaardigheid. De wereld schreeuwt erom…

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/05/24/liberalen-brengt-uw-huis-op-orde-a1604119

Advertisements