Tags

Om de begroting doelmatiger te maken is een brede agenda nodig (Kees Vendrik • Opinie/fd, 30-4-18)
Opinie | Kees Vendrik is hoofdeconoom van Triodos Bank.

Het Kamerdebat over de afschaffing van de dividendbelasting, afgelopen week, ging vooral over de vraag waarom de beschikbare informatie niet eerder was gedeeld. Uit de serie notities die premier Rutte naar de Kamer stuurde, bleek dat vooraf geen stevig onderzoek was gedaan naar de afschaffing. In de ambtelijke adviezen wordt vooral teruggegrepen op de Studiegroep Belastingstelsel uit 2010.

Dat is gek. In hetzelfde regeerakkoord waarin de afschaffing van de dividendbelasting is aangekondigd, hebben de coalitiepartijen afgesproken de doelmatigheid van het overheidsbeleid op te voeren en daar geld voor vrij te maken — de operatie ‘Inzicht in kwaliteit’. Dit plan is overgenomen uit het laatste advies van de Studiegroep Begrotingsruimte. Traditiegetrouw doen ambtenaren suggesties voor het begrotingsbeleid van een komend kabinet, en ditmaal maakte de Studiegroep een groot punt van de gebrekkige voortgang op dit punt door vorige kabinetten. Terecht. Publiek vertrouwen in de overheid hangt samen met de vraag of de publieke sector zinnig en zuinig omgaat met publiek geld.
In de jaren ’80 was het tobben met de publieke boekhouding. Behalve hoge tekorten was het financieel beheer van menig departement een rommeltje. De rechtmatigheid van veel begrotingsuitgaven — wordt geld besteed zoals afgesproken met het parlement? — kon meer dan eens niet worden vastgesteld. Dat bracht het parlement, de minister van Financiën en de Algemene Rekenkamer ertoe om gezamenlijk de bezem door ’s lands publieke boekhouding te halen. Met resultaat: al vele jaren spreekt de Algemene Rekenkamer op Verantwoordingsdag een goedkeurend oordeel uit over de rechtmatigheid van de inning en besteding van miljarden aan belastinggeld. Dit succes heeft de Studiegroep geïnspireerd om nu de doelmatigheid in het begrotingsbeleid beter te verankeren.
‘Doelmatigheid is geen eenduidig begrip. Rekensommen daarover zijn gevoelig voor aannames’
Dat is niet eenvoudig. Al decennia probeert de overheid beleid van een rationele(re) grondslag te voorzien. Dat levert een rijke oogst op aan planbureaus, adviesraden, kosten-batenanalyses, beleidsonderzoeken, verplichte evaluaties, doorgerekende verkiezingsprogramma’s en oplopende verantwoordingseisen. Dat is geen garantie tegen slecht beleid, want soms doen politici nu eenmaal onverstandige dingen. Bovendien: anders dan rechtmatigheid is doelmatigheid geen eenduidig begrip. Rekensommen daarover zijn gevoelig voor aannames en veel onderzoek wordt gehinderd door gebrekkige data of onduidelijke uitkomsten. Voorts is de overheid geen bedrijf. Ze opereert binnen de vereisten van de democratische rechtsstaat. Efficiency en effectiviteit zijn belangrijk, maar nooit alleen doorslaggevend.

Het huidige beheer van de overheidsbegroting helpt ook niet. De omvang van budgetten is nog steeds overheersend. Onderzoek staat snel onder de verdenking van een verborgen bezuinigingsopdracht. Een frisse blik met kritische buitenstaanders op de eigen begroting is dan riskant. Wordt het regeerakkoord geraakt door onderzoek, dan loopt iedereen op eieren. Discussie daarover kan makkelijk ontsporen. Ook de parlementaire neiging om fouten uit te vergroten, is geen aanmoediging voor een lerende overheid. Verantwoording wordt nogal eens verward met afstraffing. En hoewel van elk kabinet politieke moed verwacht mag worden om mindere beleidsresultaten open te delen, lukt dat niet altijd.

De suggesties van de Studiegroep — begin tijdig met dataverzameling, maak een meerjarige evaluatieagenda en borg de positie van onafhankelijke buitenstaanders — duwen de boel de goede kant op. Er kan meer.

‘Nu wordt nog te veel naar individuele maatregelen en budgetten gekeken’

In de jaren ’90 is in de publieke sector bewust een scheiding tussen beleid en uitvoering gecreëerd, door privatisering en verzelfstandiging. Beleidsdepartementen ontbeerden zo voldoende zicht op hun werkveld, en relevante kennis van uitvoeringsorganisaties kwam onvoldoende op tafel of werd een strategisch goed in handen van marktpartijen. Dat zou hersteld moeten worden, als je wilt weten of beleid werkt.

Het meeste geld zet ik in op een aanpak, waarbij grote publieke beleidsvelden die een langetermijnvisie vereisen ­— zoals arbeidsmarkt, zorg en duurzame economie — in samenhang worden doorgeakkerd. En dat publieke uitgaven, fiscale aspecten, governance en gewenste uitkomsten tegen het licht worden gehouden. Nu wordt nog te veel naar individuele maatregelen en budgetten gekeken. Zo’n agenda vraagt een zekere ministeriële onthechtheid, maar zou getuigen van politieke kwaliteit. Misschien dat het avontuur met de dividendbelasting dat inzicht brengt.

Een uitstekend voorstel van oud-parlementariër Kees Vendrik die dus het politieke spel heel goed kent! Los van zijn lidmaatschap van de Algemene Rekenkamer voorafgaande aan zijn huidige functie.

Kees Vendrik is hoofdeconoom van Triodos Bank.
https://fd.nl/opinie/1251515/om-de-begroting-doelmatiger-te-maken-is-een-brede-agenda-nodig

Advertisements