Tags

Yvonne Zonderop, Gelders Dagblad, 30 januari 1995

DEN HAAG Zet een handjevol topambtenaren om de tafel met een stel bestuurders van arbeidsbureaus en een enkele wetenschapper, en wat krijgt je: een rapport. Maar geen gewoon rapport. VARA-voorzitter Marcel van Dam noemt het “de beste analyse van de postindustriële Nederlandse samenleving die ik tot dusverre heb gelezen.”

In Nederland gaan veel zaken de verkeerde kant op, betoogt dit rapport. Maar dat hoeft niet zo te blijven, mits wij bereid zijn onze heilige huisjes omver te gooien. De jongste denktank van Nederland presenteert deze week zijn voorstellen in het hol van de leeuw, te weten politiek Den Haag.

De titel van het stuk luidt ‘Keihard sociaal’. De samenstellers komen uit alle windstreken. Hans Pont (…), Wim Vrijhoef (…), Dick Bruinsma (…), Arie Verberk (…). Twee voorzitters van regionale arbeidsbesturen en twee economen.

Wat deze mensen verenigt, is de overtuiging dat Nederland toe is aan het basisinkomen. Schaf de huidige sociale zekerheid af. Geef iedereen boven de 17 jaar 950 gulden per maand, en veel problemen verdwijnen als sneeuw voor de zon.

Dit was zelfs in 1995 ‘tekort door de bocht’. Politieke partijen waren in de tachtiger jaren (vanaf 1982) al bezig met filosoferen over het basisinkomen en daaruit bleek de onhaalbaarheid aangezien de afschaffing van de ‘huidige’ sociale zekerheid geen remedie betekent op de toenmalige (en toekomstige) invoering van het basisinkomen. Er bestaan buiten de sociale zekerheid nog andere bijslagstelsels die ook in ons loonbestel opgeslagen liggen. We rijgen met de afschaffing van de sociale zekerheid een geheel nieuw loonstelsel, waardoor er een geheel nieuwe berekeningswijze bedacht moet worden: het verschil tussen bruto en netto-inkomens valt helemaal weg. Dat maakt dat onze producten geheel anders en onvergelijkbaar met buitenlandse producten beprijsd gaan worden met alle valutakoerswisselingen van dien. En als dit ‘probleem’ oplosbaar zou zijn, dan moeten alle economische stelsels wereldwijd geharmoniseerd worden wat betreft waardebepaling van die producten. Want de huidig bestaande mechanismen worden volledig door de war geschopt.

Aan stoutmoedigheid ontbreekt het de heren niet. Het is al de zoveelste denktank die de noodklok luidt over de Nederlandse samenleving. Maar in tegenstelling tot de Club van Schiermonnikoog of de groep-Zeevalking poogt deze werkgroep een concreet plan op tafel te leggen, tot en met koopkrachtplaatjes aan toe, berekend door het Sociaal Cultureel Planbureau.

Simpel systeem

Wat pleit er allemaal vóór het basisinkomen? Het is een simpel systeem. Iedereen, van topondernemer tot de huisvrouw en van student tot werkloze, krijgt iedere maand hetzelfde bedrag, ter hoogte van de helft van het netto-minimumloon. Daarnaast mag iedereen zo veel bijverdienen als hij of zij wil en kan iedereen zich bijverzekeren tegen werkloosheid of arbeidsongeschiktheid. Dat laatste moet iedereen individueel regelen, want de overheid schaft alle sociale regelingen af – van banenpool tot studiefinanciering – af. Volgens de opstellers komt dit de laagbetaalde werkgelegenheid ten goede. Omdat iedere werkende het basisinkomen krijgt, hoeft hij niet meer het minimumloon te verdienen om in zijn onderhoud te voorzien. Het minimumloon kan dus worden afgeschaft. Daardoor wordt laagbetaalde arbeid weer betaalbaar.

Bij deze passage passen een aantal kanttekeningen. 1. Gesteld wordt dat ‘bijverzekeren tegen werkloosheid of arbeidsongeschiktheid’ op vrijwillige individuele basis mogelijk wordt, maar hiervoor bestaat natuurlijk geen grote markt, omdat dit alleen zal worden ‘aangekocht’ als er een vorstelijk netto-beloonde baan is gevonden, en dat is maar een kleine groep.

  1. ‘Omdat iedere werkende het basisinkomen krijgt, hoeft hij niet meer het minimumloon te verdienen om in zijn onderhoud te voorzien.’ De vraag is wat er gebeurt met het inkomen van alle werknemers en topbestuurders van multinationals, die zich – zeker niet in Angelsaksische landen – niets gelegen laten liggen aan dit basisinkomen-‘bestel’. Er zal ook een overgangsfase moeten worden ingebouwd om de grote verschillen te kunnen aanpakken met bijvoorbeeld pensioenvoorzieningen, want pensioenverzekeraars ontberen vanaf dat moment de inning van de private gelden voor lijfrentes. Om maar een voorbeeld te noemen.
  2. Dat ‘Het minimumloon kan dus worden afgeschaft. Daardoor wordt laagbetaalde arbeid weer betaalbaar’, betekent niet dat dit geen aanpassingen aan het gehele bestaande stelsel noodzakelijk maakt.

Een ander voorbeeld is dat de armoedeval verdwijnt. Nu kunnen bijstandsmoeders of partners van WAO’ers hun bijverdiensten meteen weer inleveren bij het loket. Straks loont het om – parttime – te werken, of juist de zorgtaken binnen het gezin anders te verdelen. De grondgedachte van de werkgroep luidt dat mensen veel meer voor zichzelf moeten zorgen in plaats van op regelingen terug te vallen. Met een basisinkomen kan dat, menen zij.

De omvorming naar een stelsel gebaseerd op basisinkomen kost veel meer aanpassingen dan hier genoemd worden. Daarbij vergeleken is het verdwijnen van de armoedeval maar een detailpunt. Met dit overzicht van deze krant wordt duidelijk dat invoering van een basisinkomen een complexe operatie wordt, waarvan de praktische effecten eerst heel goed in kaart moeten worden gebracht.

Achteloos

Zijn er aan het basisinkomen dan geen nadelen verbonden? Het verwijt dat zo’n stelsel onbetaalbaar zou zijn, schuift de werkgroep achteloos terzijde. Hun basisinkomen kost zo’n 135 miljard gulden per jaar. Dat is net zoveel geld als er nu jaarlijks opgaat aan sociale zekerheid, studiefinanciering en terugploegregelingen en wat dies meer zij.

Dit is een veel te simplistische redenering, en zeker als er zovele topfiguren aan tafel zitten. Van deze wijze van die ‘onbetaalbaarheid terzijde schuiven’ klopt natuurlijk helemaal niets. Anders was er allang een passende oplossing gevonden, maar dat blijft tot op de dag van vandaag een illusie. Vanwege alle onvoorspelbare factoren en data die in het spel zijn en die nooit in hun totaliteit in een programma kunnen worden uitgewerkt.

En de vraag ook moet worden beantwoord of een invoering niet alleen mogelijk is als het mondiaal wordt ingevoerd. Als dit het geval is, is er eerst een totale ineenstorting of implosie noodzakelijk om alle grote geldverdieners niet tegen zich in het harnas te jagen.

Een groter probleem is dat lang niet iedereen van 950 gulden per maand kan leven. Vooral alleenstaanden met een uitkering betalen het gelag. De werkgroep stelt voor om alleenstaande bejaarden en vroeggehandicapten in ieder geval een toeslag te geven tot op het huidige niveau. Maar een oplossing voor bijstandsmoeders en WAO’ers hebben ze zo gauw niet. Te denken valt, aldus het rapport, aan een overgangsregeling. Bestaande gevallen mogen hun oude rechten behouden. Maar nieuwe gevallen behoren zichzelf te verzekeren tegen het risico van scheiding of arbeidsongeschiktheid. Wat dit betekent voor de kosten van het stelsel, verluidt [meldt!] het rapport niet.

De grootste hindernis die de werkgroep op haar weg vindt, is evenwel de politiek. Wil de werkgroep haar zin krijgen, dan moet heel bestuurlijk Nederland op de schop. Alleen al de opvatting dat de vakbeweging niet langer cao’s moet afsluiten voor een bedrijfstak, maar dat zulks per bedrijf moet gebeuren, zal het nodige stof doen opwaaien. Al is het maar omdat oud FNV-voorzitter Pont hiermee instemt.

Met deze laatste passage komt er enig realiteitsgehalte in het debat. Dit krantenartikel heeft dus zeker zijn nut in verband met de complexiteit van het thema en daarom is het hier ‘herplaatst’. Het principiële probleem is evenwel dat een minderheid van de bevolking genoegen neemt met een ‘karig’ bedrag van het basisinkomen, maar wordt omgekeerd het ‘zwarte circuit’ niet verder opgetuigd door de mensen waarvan de ongeremde vraatzucht en financiële gretigheid in hun DNA besloten ligt en de financiële verhoudingen wereldwijs geheel zoek raken? Alle bestuurlijke toppers en ondernemers verdwijnen aldus naar buitenlandse arbeidsmarkten en ons land wordt de 21e -eeuwse Middeleeuwen.

Advertisements