Tags

Hoe democratie en globalisering samen kunnen gaan (Joe Zammit-Lucia, Opinie & Dialoog/fd, 10 juni)

Binnen enkele jaren is ‘globalisering’ van een symbool van welvaart veranderd in een synoniem van onrechtvaardigheid, ongelijkheid en plutocratie. Het is in veel landen een vruchtbare voedingsbodem voor nationalistische en protectionistische politiek. Waarom?

Een van de grootste problemen van onze democratieën is de steeds bredere kloof tussen politiek en economie. Politiek speelt zich nog steeds vooral op nationaal niveau af. De enige verkiezingen waar burgers voor warmlopen zijn de nationale. Het zijn nog steeds nationale regeringen die de dragers zijn van democratische legitimiteit en verantwoording.

Economieën daarentegen zijn transnationaal geworden. Grote ondernemingen, en steeds vaker ook kleinere, zijn een soort arbitrageanten die investeringen, banen en belastingafdrachten tussen landen verdelen. De financiële sector is mondiaal, zodat overheden voor hun financiering zijn aangewezen op internationale obligatiemarkten en buitenlandse financiers die geen binding met maatschappelijke groepen hebben.

We hebben dus een brede kloof laten ontstaan tussen de plaats waar de democratische legitimiteit zetelt en de economische macht. Als de macht van transnationale economische krachten die van gekozen nationale overheden verder overvleugelt, glijden we af van democratieën naar plutocratieën waarin de economisch machtigen aan de touwtjes trekken. Het zijn deze fundamentele veranderingen waardoor nationalistische en protectionistische politici meer macht krijgen.

Dit verschijnsel is door nationale politieke partijen (nergens) op de politieke agenda aangekaart en daarmee zijn zij zelf schuldig aan dit verrottingsproces. Het valt te bezien of dit proces gestopt en hersteld kan worden want er geldt het voorbeeld uit het onderwijs: waar een leraar zijn gezag voor de klas is verloren, is dat definitief en zal die leraar vervangen moeten worden door een nieuwe, die weer vanaf het eerste begin moet beginnen om nieuw gezag op te bouwen. De economische machten van deze wereld zullen nooit meer toestaan om het politieke primaat te laten terugkeren, waar zij rechtmatig dient te opereren. Er resteert niets anders dan een wereldwijde burgeroorlog, tenzij nieuwe politici als Emmanuel Macron opstaan die de hele politieke aristocratie zoals tijdens de Franse Revolutie laat verdwijnen om een nieuwe maatschappelijke orde op te zetten.

Mondiale bestuursstructuren zoals onder andere het IMF, de Wereldbank en de Wereldhandelsorganisatie werden opgericht om deze problemen te bestrijden. Maar kiezers weten weinig van deze instellingen af en zien hen ook niet als instellingen die democratisch zijn of voor hun belangen opkomen. De Europese Unie is ook een poging om de transnationale kloof te overbruggen, maar zij heeft zelf niet genoeg democratische legitimiteit. De Europese Commissie is een technocratisch lichaam dat er op belust lijkt om macht naar zich toe te trekken ten koste van de nationale regeringen. Het Europees Parlement zorgt voor niet meer dan een dun laagje schijndemocratie. Burgers zijn niet diepgaand betrokken bij de verkiezingen voor deze instelling.

Toekomstbestendig

Overheden en bedrijfsleven moeten samen op zoek naar een toekomstbestendige vorm van globalisering

We moeten ophouden te denken dat de Europese burgers dom zijn en dat hen wijs gemaakt kan worden dat er democratische verantwoording is, wanneer die er in feite niet of nauwelijks is. Een volledig geïntegreerde EU zou die problemen ook niet oplossen. Zelfs als de Europese burgers in een pan-Europees demos zouden kunnen geloven, dan zou slechts een transformatie van het nationale naar het regionale zijn bereikt. De vraag hoe Europa omgaat met globaliseringsvraagstukken buiten zijn eigen grenzen zou niet zijn verdwenen.

De extra complicatie die zich nu voordoet is dat het niet alleen de zwakke Europese instellingen zijn die de wereld geen dienst meer kunnen bewijzen, maar dat ook de Amerikaanse én Britse democratieën in handen zijn gevallen van populisten die daar dezelfde obstructie plegen als de EU zelf vanwege haar eigen ingeboren bureaucratische machtshonger. En zo vervalt het hele Westen tot een conglomeraat aan bananenrepublieken, die al heersen in de andere werelddelen. En zo gaat de aardse beschaving langzaam maar geleidelijk ten onder door het aloude probleem van het materialisme of, om in Bijbelse termen te spreken, het Gouden Kalf.

Als we de ineenstorting van het wereldhandelssysteem willen vermijden, moeten we opnieuw bekijken wat globalisering in de 21e eeuw moet betekenen. We moeten af van de mythes die lang gemeengoed waren, zoals die over wereldbestuur. Hoe behouden we de voordelen van wereldhandel tegelijk met democratische legitimiteit en bloeiende economieën waarin op democratische wijze verantwoording wordt afgelegd?

Overheden en bedrijfsleven moeten allebei in actie komen. Als overheden hun burgers blijven vertellen dat de economische problemen hun macht te boven gaan, zoals na de financiële crisis van 2008, wordt de indruk van de kloof tussen democratie en economie alleen maar groter. Dat blijft dan koren op de molen van nationalistische en protectionistische politiek. Elke hervorming in de EU moet primair zijn gericht op de democratische legitimiteit van structuren en processen. Het subsidiariteitsbeginsel moet serieus worden genomen, met een centrale plaats voor de vraag hoe zeggenschap terug kan naar nationale overheden. Grootse ideeën zoals een parlement voor de eurozone en goedkeuring van nationale budgetten door een Europese minister van financiën zullen Europa’s democratische legitimiteit verder uithollen en nog meer mensen tegen het Europese project opzetten.

Wat het bedrijfsleven betreft hebben de ontwikkelingen grote implicaties voor het bestuur van multinationale ondernemingen. Zij kunnen er met hun mondiale bereik en mobiliteit voor kiezen om selectief naar de beste vestigingsmogelijkheden te zoeken en met werkgelegenheid, belastbare inkomsten te schuiven om van de gunstigste beschikbare voorwaarden te profiteren. Wat in feite een soort politieke arbitrage is. Als dit tot het uiterste wordt doorgevoerd, is het onvermijdelijk dat protectionisme en anti-globaliseringsbewegingen de wind in de zeilen houden, met grote negatieve gevolgen voor het bedrijfsleven.

Legitimiteit

Bedrijven moeten beslissen of zij zichzelf zien als ‘burgers van nergens’, zoals de Britse premier het noemde, als entiteiten die aan geen enkele samenleving verantwoording schuldig zijn, alleen aan zichzelf en hun aandeelhouders. Of dat zij hun wereldwijde bereik gebruiken om ‘burgers van overal’ te worden.

Bij de eerste keus worden onze democratieën zwakker, zullen de protectionistische en extremistische politieke krachten nog sterker worden en zal uiteindelijk misschien het internationale handelssysteem instorten. De andere keuze houdt een bedrijfsbestuur in dat wordt gedreven door een sterk verantwoordelijkheidsgevoel voor lokale kwesties, lokale werkgelegenheid en de betaling van lokale belastingen in alle landen waarin de bedrijven actief zijn.

Antonio Gramsci schreef: ‘Het oude sterft en het nieuwe kan nog niet worden geboren; in dit interregnum komt een enorme verscheidenheid aan morbide symptomen op.’ Met globalisering is dat precies zo. We bevinden ons in een interregnum waarin morbide politieke en economische symptomen zichtbaar zijn geworden. Maar het zijn slechts symptomen, de oorzaken liggen dieper.

De uitdaging is om een toekomstbestendige vorm van globalisering te vinden. Daarbij moeten we ons niet alleen concentreren op de economie, maar ons vooral richten op de vraag hoe we een geglobaliseerde wereld ook democratisch kunnen maken. Als dat niet lukt, moeten we ons neerleggen bij de verdere groei van nationalisme en protectionisme en bij kiezers die op zoek zijn naar sterke autocratische leiders die beloven hun belangen te beschermen tegen buitenlandse machten die niet ter verantwoording kunnen worden geroepen.

Aan dit betoog hoeft geen woord te worden toegevoegd; overbodig!

[Joe Zammit-Lucia is medeoprichter en trustee van de politieke denktank Radix en auteur van The Death of Liberal Democracy? E-mail: joezl@me.com. Vertaling: Hans Moerbeek.]

https://fd.nl/opinie/1204932/hoe-democratie-en-globalisering-samen-kunnen-gaan

Advertisements