Tags

,

Trump als middel tot Europese integratie (Arie Elshout, Ten eerste/de Volkskrant, 30 mei)

Werkt Trump als katalysator voor Europese integratie? (Volkskrant online)

Trump als paardenmiddel voor meer Europa

Europa wordt op zichzelf teruggeworpen. Het kan niet meer volledig vertrouwen op Amerika en raakt Groot-Brittannië kwijt. Wij, Europeanen, moeten ons lot in eigen hand nemen en zelf vechten voor onze toekomst, zei Angela Merkel zondag na een paar dagen in het gezelschap te hebben verkeerd van Donald Trump.

Wordt Europa op zichzelf teruggeworpen, zoals hier beweerd wordt? Neen, Europa verkeert sinds de economische crisis in een permanente identiteitscrisis, waardoor de EU al die tijd op zichzelf teruggeworpen werd in politiek-psychologische zin. Sinds het aantreden van Trump in januari en vooral sinds zijn bezoek aan Europa wordt nu feitelijk bevestigd dat een regimechange in de VS vergelijkbaar is met soortgelijke veranderingen in Polen en Hongarije om mij te beperken tot de EU zelf en dus veranderingen die het directe gevolg zijn van de opkomst van het populisme.

In het geval van de oude geopolitieke en internationale machtsverhoudingen is door de aanwezigheid van Trump op het wereldtoneel het oude wereldbeeld geheel op de schop genomen en de ‘onvoorspelbaarheid’ van Trump maakt dat alle oude diplomatieke wetten in één keer allemaal naar de prullenbak verwezen kunnen worden. Niets is overeind gebleven en dat vereist totaal nieuwe concepties van denken en strategievoering. Het oude Amerika is opgehouden te bestaan en het is afwachten of Trump een intermezzo betekent of een definitief verdwijnen als wereldmacht.

Het gaat nu nadrukkelijk om een Europees of liever EU-antwoord op het tijdperk-Trump, want dat kan slechts kort duren als hij maar één periode als president aanblijft, of maximaal een klein decennium. Maar dat ligt niet in de lijn der verwachtingen. Daarom heeft Merkel er goed aan gedaan om nieuwe piketpaaltjes aan te brengen omdat er met dit Amerika van Trump geen land te bezeilen valt. De vraag is dus alleen of de EU deze ene regeerperiode tegemoet gaat met improviseren of langduriger.

Het is een opmerkelijk moment in de geschiedenis van trans-Atlantische betrekkingen. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog fungeren de Verenigde Staten als voogd en beschermer van Europa. In die zeventig jaren zijn de twee continenten nauw met elkaar verbonden geraakt. Dat nu een Duits kanselier openlijk zegt dat ze niet meer helemaal durft te rekenen op de Amerikanen, leidt daarom begrijpelijkerwijs tot opwinding.

Het is overdreven om de VS te zien als ‘voogd en beschermer van Europa’, want die formulering veronderstelt dat de EU zich nooit uit een adolescentie heeft kunnen ontworstelen terwijl dat allerminst het geval is geweest. De EU heeft zich ontwikkeld tot het sterkste handelsblok ter wereld, al wordt dat nooit zo benoemd vanwege de dreigingen van alle kanten (Poetins Rusland, China, Afrikaanse vluchtelingenstromen) en de besluiteloze Europese politiek. Maar de paraplu van de Westerse samenwerking, met name in de Navo tot uiting komend, heeft de indruk gewekt dat de EU aan de hand van vadertje Amerika door de wereld bewoog. Met Trump is aan dat beeld een einde gekomen.

Maar het zou voorbarig zijn te denken dat dit het einde is van het Westen zoals we het kennen. De politieke, militaire, economische en culturele banden zijn zo sterk dat niemand die zomaar kan doorsnijden. Ook Trump niet. Merkel denkt evenmin aan een breuk. ‘Natuurlijk hebben we vriendschappelijke betrekkingen nodig met de VS en het Verenigd Koninkrijk’, zei ze in de Beierse biertent.

Het gaat inderdaad niet om een breuk, maar om een meer onafhankelijke beleidsvoering van Amerika dan we tot heden gewend waren en dat betekent ook dat de EU van de twee snelheden per direct moet worden ingevoerd omdat we ons geopolitiek geen oponthoud kunnen veroorloven door tegenstribbelende Zuid- en Oost-Europese lidstaten. Die vertragingen leiden alleen tot een definitief van het toneel verdwijnen van de EU als geheel.

Toch is er wel iets fundamenteels aan de hand. Al sinds het wegvallen van de Sovjet-Unie als gemeenschappelijke vijand is er een sluipende verwijdering tussen Amerika en Europa. Clinton hield zich lang afzijdig van de oorlog op de Balkan. Obama wilde een ‘draai naar Azië‘ maken en liet de oplossing van het Oekraïne-conflict over aan Merkel. Europa bleek niet meer op het eerste plan te staan bij Amerikaanse presidenten. Dat leidde al eerder tot plannen om de Europeanen minder afhankelijk te maken van de VS, bijvoorbeeld op defensiegebied. Trumps ruwe optreden jegens de Europese leiders heeft nu de noodzaak daarvan extra onderstreept en Merkel aangezet tot haar hartekreet.

Angela Merkel, toch al een decennium de informele leider van de EU, is de aangewezen persoon bij gebrek aan electorale concurrentie om de EU wakker te schadden en vermoedelijk koos ze dit moment omdat ze intuïtief aanvoelt dat er met het Frankrijk van of onder Macron een nieuw leiderschap wordt ontwikkeld dat de EU eindelijk volwassen zal maken. Op deze Duits-Franse-as Merkel/Macron was de EU aan het wachten en dus kwam laatstgenoemde precies op tijd de politieke arena binnenwandelen. En bevestigde symbolisch met zijn krachtige handdruk aan Trump dat de Europese macht aan het groeien is.

In Brussel ziet een EU-bron haar uitspraken niet als primair gericht tegen Amerika. Natuurlijk is Merkel geschrokken van Trumps weigering zijn steun uit te spreken voor Artikel V van het Navo-handvest, dat de bondgenoten verplicht elkaar te helpen als een van hen wordt aangevallen. Maar daar staat tegenover dat de Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur, generaal McMaster, zegt dat niet getwijfeld hoeft te worden aan Trumps steun voor de wederzijdse bijstandsverplichting. Trump heeft ook de uitgaven voor de Europese defensie met een paar miljard verhoogd.

Maar Trumps suggestie dat de EU een jarenlange defensierekening te vereffenen heeft, moet met een korreltje zout worden genomen omdat er nu heel andere investeringen moeten worden gedaan dan in militair materieel. Het draait nu al en met name in de toekomst om cyberaanvallen en dat betekent een heel andere militaire macht dan voorheen. De laatste échte grote militaire oorlogen zijn met WO2 en Golf/Irak gestreden en die komen niet meer terug en daarmee is de aardse geschiedenis ook een nieuwe fase binnengegaan. Oorlogen uit machtsbelang gold vroeger, maar nu niet meer omdat economisch belang dat verhindert.

Volgens de EU-bron heeft Merkel de gelegenheid vooral willen aangrijpen om op te roepen tot een versterking van de Europese integratie. ‘Zij sprak zich niet zozeer uit tegen Trump maar voor de EU’. Ook omdat ze in de nieuwe Franse president Emmanuel Macron een goede partner ziet om de Duits-Franse as in Europa te doen herleven. Een verdere Europese integratie is het doel, de zorg over Trumps onberekenbaarheid het middel.

En dan niet zomaar een ‘verdere Europese integratie’, want dat doet ook het debat in herinnering roepen dat de EU op weg is naar de federatie en politieke unie en daar gaat het helemaal nu niet om; in tegendeel, dat perspectief is sinds de euroschuldencrisis terecht geheel van toneel verdwenen. Het gaat om economische integratie en andere supranationale zaken als migranten-, vluchtelingenstromen en het afsluiten van de buitengrenzen.

Het moet uiteindelijk leiden tot een Europa dat beter op eigen benen kan staan, op tal van gebieden. Defensie, handel, klimaat. Maar dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Een Europa dat zich onder Duits-Frans leiderschap los maakt van de aloude Angelsaksische ankers zal continentaler en dus Duitser worden. En dat kan nog wel eens gevoelig liggen bij sommige lidstaten.

Wel losser van ‘de aloude Angelsaksische ankers zal de EU continentaler maken’, maar dat is dus heel wat anders dan ‘Duitser worden’. Daarvan zal geen sprake zijn, wel ‘Rijnlandser’ want dat heeft met een gezonder economisch stelsel te maken dan het eenzijdige Angelsaksische model, dat alleen is gefocust op aandeelhouders, terwijl ‘Rijnland’ met alle economische factoren rekening houdt.

Defensie

Europa moet zijn lot in eigen handen nemen, vindt Merkel. Defensie komt daarvoor het meest in aanmerking. Niet verwonderlijk met een assertief Rusland aan de oostgrens, instabiliteit aan de zuidgrens en een onvoorspelbaar geworden Amerikaanse beschermer aan de andere van de Atlantische Oceaan. De EU moet meer zijn dan een markt en een munt, het moet ook een militaire macht worden die autonoom kan handelen, is het plan.

En bovennationale knelpunten als milieu en klimaat aanpakken. De criminaliteit lijkt zich voorlopig te concentreren of consolideren op mensensmokkel en –handel.

Maar de vorming van een Europese Defensie Unie blijkt monnikenwerk. Het vergt meer tijd en geduld dan het verluchtigen van een Middeleeuwse Bijbelpagina. Al tien jaar bestaan er de EU Battlegroups, de snel inzetbare gevechtstroepen, maar ze zijn nooit ingezet bij conflicten omdat de lidstaten het niet eens zijn over wie dat dan moet betalen. Twee weken geleden liet EU-buitenlandchef Federica Mogherini weten dat er een besluit was gevallen. De defensieministers hadden een akkoord bereikt dat een akkoord moet worden bereikt over het kostenmechanisme. De vooruitgang was niet met het blote oog waarneembaar.

Ook leestechnisch moet deze voorlaatste zin herlezen worden of er geen drukfout staat, maar dat blijkt niet het geval, en het blijkt een ‘doordenkertje’ te zijn: ‘akkoord bereikt dat een akkoord moet worden bereikt’, kinkt heerlijk dubbelzinnig maar toont weer eens aan hoe moeizaam procedures binnen de EU verlopen. Schandelijk is dat.

Wel een duidelijke stap vooruit is de vorming van een gemeenschappelijke planningseenheid voor trainingsmissies van de EU in Mali, Somalië en de Centraal-Afrikaanse Republiek. Het kan het begin zijn van een eigen hoofdkwartier, maar die naam mag dan weer niet. Zoals het ook taboe is te spreken van een Europees leger. De meer Atlantische EU-staten zoals Groot-Brittannië en Nederland willen dat niet, uit angst dat de EU gaat concurreren met de Navo.

Het enige antwoord op deze interne ‘strubbelingen’ en/of ‘sabotage’ is dat alle gesprekken en onderhandelingen die gevoerd worden, openbaar worden gemaakt door verslaglegging zodat het publiek en burger inzicht krijgt over het ‘gemarchandeer’ binnen de EU-gremia.

Maar de dagen van de Britten als hindermacht op defensiegebied zijn geteld. De hoop is dat de Brexit en de opkomst van Trump nieuwe urgentie zullen geven aan de vorming onder Frans-Duitse leiding van een heuse defensiepoot. Het zou een van de terreinen kunnen worden waarop een kopgroep van lidstaten voorgaat in verdere integratie.

Correct geformuleerd!

Europa heeft veel potentieel. Als alle defensiebegrotingen van de 27 EU-staten bij elkaar worden opgeteld, heeft Europa de op één na  grootste defensiebegroting in de wereld, zegt Mogherini.

Dat is niet misselijk en is nuttige informatie!

Trump mopperde vorige week tegenover Merkel volop over alle Duitse Mercedessen, Audi’s en Volkswagens die door de Amerikanen worden gekocht. Slecht, slecht, zei hij. Om het Amerikaanse tekort in de handel met Duitsland te lijf te gaan, heeft hij gedreigd met importheffingen, een vloek voor elke vrijhandelsgelovige. Als de Amerikaanse president moeite heeft met de import van zoveel Duitse auto’s moeten de Amerikanen zelf maar betere wagens maken, heet het in Brussel.

De eenzijdigheid van de Amerikaanse economie wordt pijnlijk zichtbaar, maar anderzijds moet de EU wel effectiever en vooral efficiënter bestuurd gaan worden. En van Trumps opvattingen hoeft alleen maar ‘kennis worden genomen’, omdat ze inhoudelijk stuk voor stuk door de mand vallen. Hij is het levende bewijs dat populisme geen antwoord is op alle wereldproblemen door simpelweg uit de losse pols te spreken.

Van protectionisme wordt niemand beter. Het leidt al snel tot vergeldingsmaatregelen over en weer, met alleen verliezers. In een handelsoorlog tussen Amerika en Europa zou het aantal slachtoffers aanzienlijk zijn, omdat het om het grootste handelsblok ter wereld gaat. Als Merkel zegt dat de Europeanen moeten vechten voor hun toekomst, zou dit wel eens het bitterste gevecht kunnen worden.

Van protectionisme wordt inderdaad niemand beter, maar zo gesteld wordt de aandacht op bijzaken gericht aangezien het wel draait om beter geïntegreerde economische stelsels, niet alleen binnen de EU, maar ook in de trans-Atlantische relaties.

TTIP, het grote vrijhandelsakkoord waarover onder Obama werd onderhandeld, staat in de ijskast. Maar bij Trumps bezoek aan de EU in Brussel werd verder praten niet uitgesloten. Anders moet EU zaken gaan doen met Japan en China.

Dat TTIP in de ijskast staat heeft heel andere oorzaken, want in dit geval strubbelen zowel Trump als de meerderheid van EU-burgers tegen dit bureaucratische gedrocht, waar alleen de multinationals te winnen hebben en hun winsten vergroot kunnen worden, terwijl het toch al monopolisten zijn. Dat is het kernprobleem en niet het verdrag als zodanig.

Klimaat

Een van de redenen waarom Merkel dit weekeinde afknapte op Trumps was zijn weigering het klimaatakkoord van Parijs te omarmen. Komende week zal hij besluiten of Amerika zich eruit zal terugtrekken. Gebeurt dat, dan zal van Europa leiderschap worden gevraagd, meteen na Merkels oproep dat het zijn lot in eigen hand moet nemen. Kan de EU dat, en niet alleen haar eigen lot maar ook dat van de hele wereld?

De EU kan in ieder geval het voortouw nemen en leiderschap proberen te tonen. Maar dan wel openbaar en transparant zoals de burgers dat verlangen en verwachten.

Want als Amerika breekt met het verdrag, is dat een klap voor het  eenheidsfront dat in de Franse hoofdstad werd gevormd in de strijd tegen de opwarming van de aarde. Europa zal samen met China moeten voorkomen dat de mondiale consensus verder afkalft, dat anderen het Amerikaanse vertrek zullen aangrijpen als excuus om ook onder het akkoord uit te komen.

Dit is volgens mijn gevoel volledig onjuist omdat doel en middelen door elkaar worden gehaald. Het klimaat is een cruciaal thema, maar ook uiterst gevoelig en kwetsbaar vanwege de wetenschappelijke tegenstellingen die er bestaan. Die zullen eerst moeten worden opgelost.

Daarnaast is het de vraag of Europa het Amerikaanse wegvallen financieel kan compenseren. In het VN-Klimaatfonds is afgesproken dat de rijke landen de arme landen zullen helpen de klimaatdoelen te halen. Heeft de EU het geld om dat te doen, boven op de extra miljarden voor een Europese defensie?

Goede vraag, maar bestaat ook nog geen ‘front’ van rijke landen. Dat alles maakt dat de voorbereidingsprocedures langer duren dan wellicht gewenst en dat er dus eerst catastrofale gebeurtenissen moeten plaatsvinden tot het publiek eindelijk wakker is geschud en de regeringen op sleeptouw nemen.

http://www.volkskrant.nl/buitenland/werkt-trump-als-katalysator-voor-europese-integratie~a4497786/

Advertisements