Tags

,

Zonder verhalen blijft het monument op de Dam slechts een standbeeld (Kim Putters, Opinie & Dialoog/fd, 26 april)

# Mijn opa en oma doorleefden echt het belang van stemmen in vrijheid bij verkiezingen. Zij vertelden mij en mijn broer regelmatig over de Tweede Wereldoorlog. Kleine verhalen met — achteraf bezien — grote levenslessen. Over verzetsmensen die opa op zijn binnenvaartschip meesmokkelde en de angstige momenten dat de Duitsers (hij bleef ‘moffen’ zeggen) zijn schip inspecteerden. Oma liet de maaltijdbonnen zien, want eten was op rantsoen. Dat woord kende ik destijds niet eens. De nikkelen centen en verboden papieren guldens bleven zorgvuldig bewaard, net als hun levendige herinneringen aan Radio Oranje.

# Als een samenleving zich steeds moeilijker een gebrek aan vrijheid en welvaart kan voorstellen, moeten de instituties, die beoogden dat gebrek te voorkomen, ons houvast bieden. Steeds meer mensen ervaren de democratische rechtsstaat echter als ballast en herkennen die oorsprong en hun betekenis niet altijd. Bijvoorbeeld dat het normaal is dat een democratisch gekozen meerderheid niet regeert op basis van de helft plus een, maar daarbij ook rekening houdt met de belangen en rechten van andersdenkenden en minderheden.

Later in dit betoog wordt herinnerd aan oudere pleidooien van de auteur voor verplichte geschiedenislessen en maatschappijleer, maar de jonge generatie docenten is niet in staat om deze ‘levenslessen’ geloofwaardig over te brengen en dus aan te leren. Iedere volksvertegenwoordiger die op de radio geïnterviewd wordt – zoals gisteren een VVD-raadslid in Amsterdam over migratie en illegalen – die getuigde op eigen manier van hun onbeholpenheid op dit terrein, laat staan dat het schier onmogelijk is dit in het onderwijs te behandelen. Als oud-docent weet ik hoe moeilijk het is de aandacht van deze jeugdigen te vangen.

# Instituties kunnen heel snel veranderen op kritieke momenten, zoals tijdens een oorlog of crisis. De bankencrises legde de financiële sector bijvoorbeeld meer aan banden met regels en codes, omdat met het omvallen van banken en verdwijnen van spaartegoeden een opstand nabij was.

Deze overdadig gecompliceerde maatschappij roept om minder regels en wetgeving, maar dat is vanuit die technische complexiteit volkomen onmogelijk. Het probleem is dus dat zowel de politici en dus ook burgers dat niet begrijpen en weigeren in te zien en daardoor in de fuik blijven steken.

# De ontevredenheid over het functioneren van politiek en bestuur neemt echter sluipenderwijs en al geruime tijd toe. Het gevaar daarvan is dat de betekenis van instituties in de democratische rechtsstaat langzaam wegebt, dat hun belang voor vrijheid minder gezien wordt.

Instituties verstarren én bureaucratiseren op termijn, zoals Weber ons al leerde, en daarom zijn dat instellingen vanuit de oude tijd, die langzaam maar zeker ten ondergaan. Want de houdbaarheidsdatum is gepasseerd. Structuren zijn antiek geworden. Er dienen dus nieuwe en innovatieve instituties te ontstaan, om de sleetse restanten van de oude tijd op te ruimen. Daarmee zullen ook de huidige democratische uitingsvormen verdwijnen en weinigen hebben op dit moment voldoende inbeeldingsvermogen om de nieuwe structuren al voor zich te zien. Dat is het grote knelpunt.

# De Raad van State waarschuwde op 6 april, bij de verschijning van zijn jaarverslag, voor druk op de democratische rechtsstaat. Referenda kunnen ondermijnend werken, stelde de Raad. Als referenda louter plaatsvinden uit wraak jegens heersende politici en de suggestie wekken dat er maar één volkswil bestaat, dan kan dat zo zijn. De opvattingen van anderen doen er dan niet meer toe. Recent georganiseerde referenda hadden daar alle schijn van. Toch zijn referenda in zichzelf niet het probleem.

Ik heb op deze plaats precies hetzelfde gezegd over het Oekraïne-referendum en de fictie van de volkswil. Maar nu er een Kamerlid is aangetreden die een van de initiatiefnemers was van dat referendum, dient hij ook scherp in de gaten te worden gehouden. Op deze site is een grote collectie blogs ontstaan naar aanleiding van dat referendum (zie categorieën ‘Oekraïne’ en ‘referendum’)

# Mensen kunnen en willen meer zelf beslissen, zijn beter opgeleid en er zijn meer technologische mogelijkheden om dat te doen. Daarnaast wil een deel van de bevolking niet langer aan het kortste eind trekken ten opzichte van een gevestigde bovenlaag. Als de democratische rechtsstaat hier niet op meebeweegt holt hij dus zichzelf uit. Het echte probleem is dat de oorsprong en betekenis van onze democratische instituties en tradities niet goed worden doorgeven aan nieuwe generaties. Hoe weet je dan wat je afschaft of toevoegt aan de democratie?

Deze woorden in deze passage zijn volkomen juist gekozen.

# Een gebrek aan vrijheid wordt een abstractie als er niemand meer in de familie is om je te vertellen over oorlog in je eigen straat, over maaltijdbonnen die herinneren aan voedselgebrek, of over een bezetter die het parlement en de democratisch gekozen regering buiten spel zette. De kleine en grote verhalen moeten doorgegeven worden, ook om de actuele waarde van andere vormen van democratie, zoals met referenda, te kunnen wegen.

Dit is wat overdreven, aangezien er al genoeg families bestaan zonder senioren die de oorlog hebben meegemaakt. Er zal dus een nieuwe formule moeten worden gevonden om het belang van vrijheid levendig te houden. Er moet meer met beeldopnamen worden gewerkt, als dat al niet gedaan wordt. Maar de nieuwe vijand in de vorm van de gevestigde orde is van een heel andere orde en het onderwijs is daar niet voldoende op ingespeeld. Migratie is bijvoorbeeld een moeilijk bespreekprobleem. Dat zegt genoeg.

# Eerder pleitte ik op deze plek al voor verplichte geschiedenislessen en maatschappijleer. Museumbezoek en maatschappelijke stages, ook bij gemeenteraden en rechtbanken, horen daar ook bij. Een immigrant wordt bij de inburgering getoetst op kennis van de werking van onze democratie, maar autochtone kinderen zijn sterk afhankelijk van enthousiaste leerkrachten. Het is niet langer verantwoord om ons democratisch geweten aan dat toeval over te laten. Ondanks de hoge opkomst bij de Tweede Kamerverkiezingen bleef juist de generatie die voor het eerst mocht stemmen vaker thuis. ‘Waarom zou dat voor mij belangrijk zijn’, was de veelgehoorde reactie.

Er is een bepaalde mate van spreekvaardigheid nodig om migranten zich te laten uiten over onze westerse democratie en dat is bijna een onbegonnen zaak en taak. Hun hele culturele opvoeding werkt tegen die kennisoverdracht in. En daar heeft nog niemand een antwoord op gevonden.

# De democratische rechtsstaat bracht ons vrijheid en welvaart, maar moet ons er nu voor behoeden om die verworvenheden te verliezen. We hebben de burgerplicht om daaraan bij te dragen, zou ook mijn opa gevonden hebben. Hij gaf ons ook ooit een afschrift van een kleine geldelijke bijdrage voor het Nationaal Monument op de Dam. Zoals velen steunde hij daarmee de bouw van een monument om ons dagelijks aan onvrijheid te herinneren. Zonder de achterliggende verhalen is dat monument slechts een standbeeld. Met duiven erop, die komen en gaan. Als een democratische rechtsstaat zonder betekenis.

Die verworvenheden raken verloren door de houding van de gevestigde orde die hun eigen belangen verdedigen en geen ruimte bieden aan nieuwkomers in het publieke domein. Iedere nieuwe generatie moet worden opgevoed in de democratische rechtsstaat, maar het wordt problematisch als iedere generatie daarover verschillende opvattingen huldigt. En dat is aan de orde, zeker met de grote aantallen migranten die ons land (en Europa) zijn binnengestroomd. In feite moet het huidige inburgeringsexamen per 10 jaar worden verlengd, zoals dat met het rijbewijs gebruikelijk is, maar dan met een actief democratie-examen erbij. En bij niet slagen van dat (latere) examen wordt het Nederlandse paspoort ingetrokken bij gebrek aan kennis en gevoel over de Nederlandse democratie. Zo wordt een inburgeringsbewijs gecreëerd dat ook om de 10 jaar wordt geactualiseerd.

[Kim Putters is directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau.]

https://fd.nl/opinie/1199144/zonder-verhalen-blijft-het-monument-op-de-dam-slechts-een-standbeeld

Advertisements