Tags

,

Benut de opening die nieuw Witboek van de Europese Commissie biedt (Mathieu Segers, Opinie & Dialoog/fd, 9 maart)

Benut de opening die toekomstschetsen van de Europese Commissie bieden (fd online)

Ondanks positieve intenties illustreert Witboek ook gebrek aan zelfkennis van EU

# Vorige week publiceerde de Europese Commissie een ‘Witboek’, een document waarin de Commissie voorstellen voor beleid doet. De bedoeling ervan is om het zogeheten Bratislava-proces vlot te trekken. Daarin draait het om de definiëring van de EU in reactie op de brexit. Wat is Europese integratie met 27 lidstaten?

Zo geformuleerd als definiëring van EU in reactie op de brexit, wordt de aandacht handig afgeleid van het democratisch tekort dat de EU altijd geteisterd heeft. Maar dat betekent ook dat dat democratisch tekort nu effectief aangepakt kan worden door nu op alle fronten ‘het nationale debat’ – lees: de nationale debatten in alle lidstaten – op gang te brengen omdat er nu, in tegenstelling tot het verdere verleden (vóór 2005) te weinig bekend was over de werkwijze (en structuur[1]) van de EU.

# Maandenlang dreigde dit zelfonderzoek te stranden. Daar was een reden voor. Europa werd van haar stuk gebracht door een ongekende mix van crises — van vluchtelingen tot Donald Trump en van terrorisme tot euro. Dit stuwde intern geharrewar; tussen de Commissie en de lidstaten, tussen Noord en Zuid en Oost en West.

Wordt met ‘maandenlang’ bedoeld dat een ‘evaluatie’ van die ‘ongekende mix van crisis’ niet van de grond wilde komen vanwege de dagelijkse druk die de Commissie ervoer van het complex aan vluchtelingenopvang, van de problematische relatie met Turkije met als nieuw dieptepunt de campagne die Erdogan in Europa zelf wil voeren, van spanningen tussen de Commissie en een aantal lidstaten, en dan met name de Visegrád-landen, waarbij de herbenoeming van Tusk de kroon spant? In feite had Segers de zin beter kunnen aanvangen (of aanheffen) met ‘Jarenlang’, omdat maandenlang wat (onbedoeld) ‘komisch’ overkomt. Hoezo maandenlang, als er al jaren geworsteld wordt hoe met die veelheid aan crisisthema’s die de revue zijn gepasseerd? De tijdsaanduiding ‘maandenlang’ verraadt dus alleen dat de Commissie nu maandenlang bezig is geweest met dit Witboek, om zich voor te bereiden op de ‘festiviteiten’ van het jubileum van het Verdrag van Rome dat 60 jaar geleden werd getekend.

# Het gevolg was stagnatie in de samenwerking en angst voor het denken over politieke oplossingen in Europees verband. Nu volgt de onvermijdelijke conclusie: deze Europese surplace is niet langer vol te houden. Althans niet als Europa een afschuwelijke val wil voorkomen.

Hier wordt een poging gedaan de stagnatie in de samenwerking te duiden, terwijl ook vastgesteld kan worden dat de Commissie (en de Europese Raad van staatshoofden) zich nooit voldoende tijd hebben gegund om te voorzien dat het ‘denken over politieke oplossingen’ altijd problematisch is geweest en dat niemand, zelfs de meest geniale politicus niet, heeft kunnen voorzien op welke problemen, spanningen en uitwerkingsproblemen men zou gaan stuiten. Er heerste van het allereerste begin een grenzeloze naïviteit over de opbouw van dit laboratoriumexperiment, want de EU kan niet anders worden omschreven. En wat de ‘aartsvaders’ al helemaal niet konden voorzien is dat de complexiteit aan explosief materiaal die sinds de eurocrisis en nu fulminerend in de vluchtelingenstroom en de eigen agenda van kandidaat-lidstaat Turkije, heeft opgeleverd aan bestuurlijke problemen. Het was alleen crisismanagement voor de Commissie, in plaats van gestaag aan een verdere invulling en uitwerking van idealen vorm te kunnen geven. Alles zat tegen, is de kortste samenvatting die heden te maken is over de EU.

# In het Witboek schetst de Commissie vijf opties voor de toekomst. De eerste optie is doormodderen, de tweede doorgaan met alleen de markt, de derde meer snelheden, de vierde minder maar efficiënter en de vijfde veel meer samen doen. De bedoeling is om op deze manier de Bratislava-discussie rond de viering van het zestigjarig bestaan van de Verdragen van Rome te kanaliseren.

Vijf opties om de EU te redden en eindelijk een brainstorm met het publiek aan te gaan, dat nooit werd beoogd. Die cruciale weeffout wordt nu gepoogd te herstellen als doekje voor het bloeden en omdat er geen andere opties overblijven dan een totale val en vernietiging van dat ideaal dat ooit Europese samenwerking heette met als kerndoel om de Europese lappendeken om te vormen of te transformeren naar een semi-natiestaat in de vorm van een federatie en zo een potentiële ‘supermarkt’ om te vormen tot sterkste economische blok ter wereld. De ‘Toren van Babylon’ revisited!

Dergelijke luchtkastelen om een nieuwe Europese oorlog te vermijden bleek in de praktijk te weerbarstig vanwege de eeuwige politieke belangenstrijd die bij een dualistische en oude Europese ideologische strijd kenmerkend was in de Europese geschiedenis (en overal elders). Het ‘paradijs’ is niet in een handomdraai te realiseren, want de mens is te beperkt voor dat soort verheven idealen.

# De timing is uitgekiend: de suspense voor de verkiezingen in Frankrijk en Duitsland. Dit biedt de uitgaande pro-Europese regeringen in deze landen een allerlaatste opening, in de blessuretijd van hun mandaat. Een ideaal moment voor Europapolitiek, zo leert de geschiedenis van het integratieproces. Bovendien: het Europese ‘track record’ van de tandem Hollande-Merkel is knapper dan het lijkt. En zij sorteren al een tijdje voor op de derde optie (meer snelheden).

Bestaan er ‘ideale momenten’ als het ‘Europese ideaal’ op drijfzand is gebaseerd? Versta mij goed, ik ben geen tegenstander van de EU, maar wel een tegenstander van de fundamenten waarop de EU is gebouwd: loos idealisme, verkeerde uitgangspunten, hemeltergende naïviteit, eeuwig politiek gekrakeel. Dát waren de bouwstenen van het fundament van het Europese Huis, maar de beschikbaarheid vandaag de dag van bestuurskundige infrastructuur en innoverende creativiteit die aanwezig is binnen de EU als geheel (onder de bevolking) wordt niet benut en dat kon ook niet benut worden omdat de bestuurders en politici alleen met zichzelf bezig waren. Dat is de werkelijk bestaande kloof tussen bestuur en burger, tussen boven- en onderlaag.

# Maar in weerwil van de constructieve intenties, vormt het Witboek ook een illustratie van de grote zwakte van het huidige Europa: gebrek aan zelfkennis.

Dit is een juiste samenvatting van mijn omschrijving en invulling van de ‘diagnose’ hierboven bij de verschillende passages aangegeven. Één positief punt: waar Segers spreekt van ‘gebrek aan zelfkennis’, ben ik praktisch genoeg om te stellen dat een dergelijk gebrek aan zelfkennis door middel van een confrontatieproces – symbolische sessies op de hei – valt aan te pakken en op te lossen; want ‘waar een wil bestaat’, moet naar een positieve ‘weg’, route of uitkomst worden toegewerkt. ‘Kan niet’ komt in het Europese vocabulaire niet voor. Europa bezit een DNA van kunstzinnigheid, creativiteit en inventiviteit en dus is alles mogelijk. Iedere uitkomst met positiviteit, realisme en constructiviteit als basis-ingrediënten. De aartsvaders konden nog niet voorzien dat fysieke oorlogen binnen Europa na WO2 tot het verleden behoorden, want manifestaties van oude politiek en oud-denken, maar dat er cyberoorlogen zouden ontstaan kon toen nog niemand voorzien. Conclusie is dat politici en bestuurders verplicht dienen samen te werken met wetenschappers om deze multipolaire wereld aan te pakken en aan te kunnen, permanent werkend naar oplossingen van spanningen en nieuwe verrassingen. Wij Europeanen zijn structureel nieuwsgierig – zie Marco Polo en Columbus als de grote Europese ontdekkingsreizigers – en kunnen dus ook de EU ‘ons eigen maken’, als de politici hun macht wensen te delen en bereid zijn de ‘onderbewuste Europese geest’ operabel te maken. Alleen zo wordt de EU een nieuwe wereld, en totaal anders dan de huidige technocratische EU, waar iedereen naar verlangt.

# Dat begint meteen op de eerste pagina: een pontificale verwijzing naar het Manifesto di Ventotene uit 1941, geschreven op het gelijknamige eiland voor de kust van Napels door Altiero Spinelli en Ernesto Rossi, die daar gevangen waren gezet door Mussolini. Hun manifest riep op tot een Europese federatie om oorlog in de toekomst uit te bannen.

Zoals hiervoor al opgemerkt: de fysieke oorlog is door economische groei en mondiale verwevenheid uitgebannen, maar niet-fysieke oorlogen spelen volop en daarop moet de focus gericht zijn.

# De verwijzingen naar Ventotene en de het federalistische ideaal van Spinelli, die in het naoorlogse Europa Eurocommissaris en lid van het Europese Parlement werd, bewijst hoe slecht de EU zichzelf kent. Het gaat hier om maar liefst drie misinterpretaties.

# Eén: Spinelli was een communist. Ook na zijn breuk met het Stalinisme in de jaren dertig bleef hij lid van de communistische partij. Als er een ultima ratio was voor de bestendiging van de Europese integratie door middel van de Verdragen van Rome in 1957 dan was dat wel het vormen van een verenigd front tegen de communistische dreiging en de afwijzing van het totalitarisme van de Sovjet-Unie.

# Twee: Spinelli was een federalist. Zijn invloed in de oprichtingsjaren is miniem vergeleken met de veel realistischere agenda van Jean Monnet. Die had geen federalistisch einddoel, maar bevorderde een proces van verbinding en praktische samenwerking, die vorm moest krijgen in de politieke werkelijkheid tussen de pure natiestaat en de pure federatie. Spinelli was in de jaren zestig adviseur van socialistenaanvoerder Nenni, die zich als enige Europese vakbondsleider (anti-kapitalistisch) afzette tegen Monnet en diens Actiecomité.

Dit model van Jean Monnet, geen federatie maar een proces van verbinding en praktische samenwerking lijkt de enig bestaande oplossing voor de vastgelopen EU van vandaag.

# Drie: Spinelli was in de jaren tachtig wél invloedrijk. Toen als pleitbezorger van een Europese grondwet en meer macht voor het Europees Parlement. In het Verdrag van Maastricht werd die invloed tastbaar. Nu weten we dat dit verdrag, met Britse opt-out, het voorportaal vormde van de brexit van vandaag.

Dan lijkt zich het wonderlijke toeval voor te doen – stel ik hypothetisch – dat Spinelli en Lubbers ten tijde van het Verdrag van Maastricht op één lijn zaten want het kabinet-Lubbers koerste aan op een politieke unie.

# Zo komt de in het Witboek gesuggereerde cirkel tussen zestig jaar Verdragen van Rome en vandaag, via Ventotene en Spinelli, toch nog rond. Maar wel op een heel curieuze manier. Dit soort geschiedverkwanseling is problematisch. Want wie zichzelf onvoldoende kent, wordt vroeg of laat een speelbal van de geschiedenis. Gewone Europeanen voelen dit aan. Zij zullen voorlopig sceptisch blijven.

Dit is een interessante stelling, dat het waard is nader geanalyseerd te worden. 1. Geschiedverkwanseling wordt problematisch genoemd omdat de EU zichzelf niet kent en dus een speelbal wordt van de geschiedenis. 2. De gewone Europeanen voelen dit (intuïtief) aan en voelen ook de inherente chaosstructuur.

Ad.1: Wat is en wat beoogt het gebruik van het begrip geschiedverkwanseling? Het betoog van Segers is natuurlijk goed te volgen, maar ik stel op mijn beurt als burger vast dat de huidige EU als de procesmatige opvolger van de EG en EEG, zich slechts op politieke én ambtelijke ad-hoc basis heeft ontwikkeld onder het gesternte van nieuw benoemde of verkozen regeringsleiders en nieuwe Commissies, die allemaal op basis van een halfhartige en vage organisatiestructuur het roer van elkaar hebben overgenomen en daarmee is een lappendeken van bestuurlijke besluiten en praktische probleemmanagement ontstaan, dat niet op voorhand geschiedverkwanseling heeft opgeleverd en ook geen geschiedvervalsing, maar het steeds opnieuw en vaak ongestructureerd zoeken naar oplossingen voor gerezen en bestaande problemen.

Zoals iedere geschiedenis van een natiestaat bestaat uit golfbewegingen van afzonderlijke historische factoren die daarin een rol hebben gespeeld, speelde datzelfde proces zich in het nieuwe Europa na de oorlog zich af, met constante botsingen tussen regeringsleiders of machtsblokken in Europa. Het was een kwestie van zoekende en werkenderwijze de meest praktische en pragmatische oplossingen vinden voor de constante stroom van problemen. Ieder gepubliceerd boek over de (geschiedenis van) EU laat een neerslachtige indruk na van alle conflicten en ruzies die zich hebben afgespeeld.

Mijn stelling is dat iedere nieuw benoemde Commissie geen benul had waar ze aan begon, maar dat die commissarissen de verleiding van het benoemd worden en een status ontvangen voldoende was om het avontuur aan te gaan. Wat is er hoger binnen deze wereld dan politieke macht nietwaar? Zo is de EU gegroeid, tegen de wens en wil van specialisten in. En het publiek bleef heel lang onwetend wat er werkelijk gebeurde. Dat werd pas wakker toen besloten werd een referendum over de EU-grondwet te houden en de regering (staats Nicolaï) geen benul had hoe de campagne moest worden aangepakt. In die leemte kwamen de tegenstanders op die de geboden ruimte direct optimaal benutte. En werd het referendum afgewezen.

# Dit maakt het voor de middenkrachten in Europa nog urgenter de historische opening die door het Witboek gecreëerd wordt te benutten. Want veranderen is nodig. In Berlijn en Parijs dringt dat door.

Volkomen juiste conclusie en het is aan de middenkrachten te bewijzen dat de populisten ongelijk hebben met hun negativisme of negativiteit – negatieve houding – dat de EU een technocratisch project is (en zeker was), om de grootkapitalisten en neoliberalen van deze wereld nog meer macht te ‘geven’ (te bieden vanwege de steeds sterker samengebalde economische macht). Maar de verkiezing van Trump was in die zin een ‘doorbraak’ in die oude tendens of cirkelgang, omdat hij als factor ‘tegen alle verwachtingen in’ president werd die nota bene met zijn eigen populisme zelf veroorzaakte, en de mensen heeft wakker geschud: Trump is in die zin een logische voortzetting van Barack Obama: ‘Yes we can’. Nu is het de beurt aan de Europeanen om de huidige EU en vooral de Commissie te transformeren naar een nieuwe democratisch gekozen Commissie(-structuur), die zich verzekerd weet van een breed nieuw draagvlak onder de gemeenschappelijke lidstaatbevolking(en). Pas op dat moment heeft de EU een nieuw én echt realistisch groeipotentieel, dat vervolgens ook goed gemonitord moet worden, opdat er een goed samenwerkende en geharmoniseerde economische machine ontstaat, dat door alle lidstaateconomieën inhoud wordt gegeven.

[Mathieu Segers is hoogleraar eigentijdse Europese geschiedenis en Europese integratie aan de Universiteit ­Maastricht en dean van het University College Maastricht (UCM).]

https://fd.nl/opinie/1191216/benut-de-opening-die-nieuw-witboek-van-de-europese-commissie-biedt

[1] Een vergelijking met het wetboek is hierbij van toepassing: iedere staatsburger wordt gedacht ‘de Nederlandse wet’ te kennen, maar alleen opgeleide juristen kennen de wet in de praktijk van alle dag. Dat komt dus neer op een gebrek aan zelfkennis van de EU, waarover Segers schrijft, maar die ook veel logischer is vanwege de vage politieke praatjes die de politiek altijd verspreid heeft.

Advertisements