Tags

, , ,

Toulmin: Tijd voor een totaal historisch geheugenverlies (Stephen Toulmin, Filosofie Magazine, mei 1994, jaargang 2, nummer 4)

De toestand in Joegoslavië maakt duidelijk dat nationale staten snel van het politieke toneel moeten verdwijnen, stelt de Amerikaanse filosoof Stephen Toulmin. Eind vorige maand hield hij een lezing aan de Utrechtse Universiteit voor Humanistiek, hier in korte versie afgedrukt. Nationaal bewustzijn? Weg ermee!

In deze inleidende passage maakt Toulmin duidelijk dat hij ongelijk had ten aanzien van ex-Joegoslavië, aangezien dat een statenbond was, dat door de harde hand van dictator Tito – die zich wel opmerkte naar de leider van de 3e wereld – samengebonden kon blijven, maar na zijn dood snel uit elkaar viel. Dat Joegoslavië was dus een kunstmatige natiestaat met een veelkleurige geschiedenis[1], dat na een koninkrijk dat na de Duitse bezetting een communistische republiek werd, maar minstens uit ‘verschillende volkeren’ bestond. Hier is dus heen sprake van een potentiele, laat staan van een volwaardige of zelfs volwassen natiestaat. Hierin, in deze analyse, zit Toulmin dus verkeerd. Laat staan dat hij hieruit de conclusie kon trekken dat het nationale bewustzijn uitgebannen moest worden. De huidige tijd bewijst dat het nationalisme een herleving mocht beleven. Mijn stelling is dat iedere natiestaat, die al eeuwen bestaat, een nationaal geografisch kernbegrip is en onuitroeibaar als er een waarlijk draagvlak bestaat, maar waar regeringsvormen wel van karakter kunnen veranderen.

#  Naarmate sociaal leven en functioneren verder ‘gerationaliseerd’ worden, zo redeneerden zij [Emile Durkheim en Max Weber], worden de instituties die ontstaan om dergelijke belangen te dienen onvermijdelijk complex, star en bureaucratisch. Om met Max Weber te spreken: De moderne samenleving gaat steeds meer lijken op een ijzeren kooi waarin individuele burgers zich onontkoombaar gevangen voelen.’ L’enfer, c’est la société (de hel is de samenleving).

Dit zijn wel profetische woorden van de filosoof, met dien verstande dat hij hier sociologische voorspellingen doet, die in het huidige tijdsgewricht bewaarheid zijn. En het is dan aan de bevolking zelf om de samenleving tot hel wordt gemaakt door een onmogelijk politiek bestel, maar dat de samenleving op voorhand een hel zou zijn – gepredestineerd – is natuurlijk onzin. Er wordt een perfect beeld geschapen van de gevaren van een multinationale of mondiale/geglobaliseerde wereld, waartegen sinds Trump de bevolking in opstand is gekomen.

# Dus tegen het eind van de twintigste eeuw luidt de cruciale vraag: hoe doorstaat Webers analyse de toetst der ervaring? Het antwoord hierop is makkelijker te zien als we kijken naar de industriële organisatie in plaats van naar de nationale. In de bedrijfseconomie is de laatste belangrijke weergave van Webers visie te vinden in John Galbraiths boek The New Industrial State, dat verscheen in 1967. Nog maar 27 jaar geleden zag Galbraith de enorme, piramidale onderneming, met z’n tussenliggende lagen van ‘middle management’ als onontkoombaar. Een grootschalige economie, zo redeneerde hij, geeft altijd de voorrang aan een reus boven een dwerg. Het grotere is op zich niet beter, het is alleen economischer, efficiënter.’

Dit zegt voldoende. Geen wonder dat de opstand van der burgers (Ortega y Gasset, 1883-1955) is uitgebroken. Antwoord op de huidige wereld, zo ook de EU, is dus geen volledig accent op de economie, want dat levert een – psychisch – machteloze burger op. Geen neoliberalisme dus, maar een volwaardige, modern liberaal model, zoals op deze plaats beschreven.[2] En wat de EU betreft: het ‘democratisch gebrek’ geeft al voldoende aan. een fundamentele weeffout dat het Europees Parlement niet meer bevoegdheden heeft toebedeeld gekregen en dat de democratische inspraak per lidstaat ook niets voorstelt. In het kader van de komende Brexit-onderhandelingen dient (ook) het Verdrag van Lissabon ook aangepast te worden.

En wat de Opstand der Horden betreft: de huidige chaos die de wereld heeft overvallen sinds Trumps aantreden, heeft zoals iedere chaos – denk aan oorlogen – altijd een positief resultaat, te weten dat er een nieuwe samenleving ontstaat. En die ontstaat onder de noodzakelijke voorwaarde dat alle burgers ter wereld nadenken over de huidige situatie met alle onvolkomenheden vandien.

Dat levert dus de mentale ruimte op om zelfstandig na te denken waarheen het met deze wereld gaat, respectievelijk moet gaan. ‘Moet gaan’ omdat we onder de dictatuur van de multinationals uit moeten komen, want het grootkapitaal beheerst deze wereld. Daar kan vandaag de dag niemand meer omheen en Trump is het breekijzer geworden, maar dit laatste is niet in positieve zin bedoeld. ‘Maar ieder nadeel heb z’n voordeel’, zoals Cruijff z’n  tegeltjeswijsheid heeft geschapen.

Dus dit eerste jaar van Trump zal mondiaal vooral een jaar worden waarin mensen kunnen groeien in bewustwording. Alle waarden en normen moeten herzien worden en van een passende inhoud worden voorzien. Om te beginnen bij de EU. Want na de chaos komt ordening moeten we ons maar bedenken.

[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/Joegoslavi%C3%AB

[2] https://aquariuspolitiek.wordpress.com/2013/05/16/enige-aspecten-van-het-moderne-liberalisme-brochure-1958/

Advertisements