Tags

Adriaan Schout  • Opinie/fd, 11-2-17

# Deze maanden heeft de EU wat te vieren. Zestig jaar geleden werd het Verdrag van Rome ondertekend waar onze huidige Europese Unie uit is voortgekomen. Vijfentwintig jaar geleden volgde de ondertekening van het Verdrag van Maastricht. Hiermee werd de Europese interne markt voltooid met de monetaire unie en kregen de burgers de euro als tastbaar symbool van Europese eenheid in hun portemonnees.

# Terwijl de Italiaanse overheid, samen met de rest van de EU, een feestelijke bijeenkomst organiseert zit de EU in een diepe crisis. De eurocrisis is verre van voorbij en onder de oppervlakte borrelen onverminderd vragen over, onder andere, de houdbaarheid van Griekenland, Italië en Portugal binnen de eurozone. Ook het structurele probleem van migratie blijft de krantenkoppen bepalen. Verder liggen nog een aantal grote vragen in het verschiet, bijvoorbeeld rond herzieningen van de EU-budgetten. Nederland behoort tot de grootste nettobetalers. Met het vertrek van het Verenigd Koninkrijk wordt vooral Nederland hard getroffen als de Britse bijdrage moet worden gecompenseerd.

Waarom wordt Frankrijk niet genoemd bij het genoemde rijtje Griekenland, Italië en Portugal?

# Crises zijn normaal in het politieke bedrijf. Politiek gaat over belangenverschillen, veranderingen en gevoelige keuzes. Strijd en crisissfeer horen bij politiek. ‘Brussel’ is daarmee niet anders dan Den Haag. Echter, met de onderwerpen die nu in de EU spelen en met de grote economische en politieke belangen die op het spel staan, zijn de Europese crises inmiddels wel behoorlijk gevaarlijk geworden.

# Alle reden dus om eens goed te kijken naar lessen die uit de Europese integratie, en Nederlandse inzet, getrokken kunnen worden. Europese integratie zal doorgaan. Als er lessen te trekken zijn om EU-beleid te verbeteren dan moet Nederland die kans niet laten lopen.

‘Eens goed te kijken naar lessen die uit de Europese integratie getrokken kunnen worden’ is een eufemisme voor het feit dat de EU nog nooit is geëvalueerd. En dat is toch een normaal politiek verschijnsel, hoewel in ons parlement ook geen evaluatiedebat over het gevoerde crisisbeleid heeft plaatsgevonden.

# Eigenlijk is Europese integratie in Nederland pas echt politiek gevoelig geworden rond het Verdrag van Maastricht. Het Verdrag van Rome betrof de meer technische integratie die onder de politieke radar bleef. In 1992 zijn een aantal stappen gezet die nu de grote crises bepalen. Door de dubieuze keuzes die toen zijn gemaakt is 1992 een kanteljaar in Europese integratie geworden. Met het tekenen van ‘Maastricht’ is de monetaire unie op de rails gezet, in november van dat jaar is Griekenland toegetreden tot Schengen, en op de Top van regeringsleiders in december 1992 is het EU-budget hervormd met betrekking tot de landbouwuitgaven.

Het is voor het eerst dat een spraakmakend politieke persoonlijkheid zoals de auteur van dit artikel als Clingendaelspecialist spreekt van de ‘dubieuze’ keuzes die toen in 1992 zijn gemaakt en daarom  tot een ‘kanteljaar in Europese integratie’ is geworden.

# Het is een understatement om te stellen dat de consequenties van deze drie stappen toen zijn onderschat. De landbouwherzieningen leidden tot een eerste serieuze aanslag op de pro-Europese houding in Nederland. Mede door deze herzieningen werd Nederland, per hoofd van de bevolking, een van de grootste nettobetalers in de EU. Nettobijdrages aan het EU-budget zijn nergens populair — en zeker niet in Nederland. Over de eurocrisis is inmiddels erg veel geschreven. Naast alle mogelijke economische, sociale en politieke gevolgen zien we nu verwijten van president Trump van de VS aan het adres van Duitsland over valse concurrentie. Trump, die sowieso de EU liever uiteen ziet vallen, zou zelfs kunnen overgaan tot tegenmaatregelen. Ook wordt inmiddels gesproken over Italiaanse schuldafschrijvingen. Dit kan nieuwe en vergaande politieke spanningen oproepen. Dat Griekenland — of Italië — is toegetreden tot Schengen zou nu ondenkbaar zijn. Om het netjes te stellen: de kwaliteit van de grensbewaking daar stond in 1992 in geen verhouding tot de migratierisico’s.

Over die migratierisico’s werd toen ongetwijfeld niet gesproken want het was nog niet zichtbaar aan de horizon van de Middellandse zeekust.

# Deze besluiten van 25 jaar geleden bepalen de crisissfeer die nu in de EU hangt. De ministerraadstukken van 1992 zijn vorige maand openbaar gemaakt en tonen een welhaast onthutsend beeld over hoe die besluiten in het Nederlandse kabinet zijn genomen. Er werd veel gesproken over procedures, bijvoorbeeld over de rol van het Europese Parlement bij maatregelen tegen lidstaten met te grote begrotingstekorten. Er hing optimisme in de lucht, de Berlijnse muur was gevallen en criticasters werden als Thatcherites weggezet. Beleidsmakers, niet alleen in Nederland, zaten opgesloten in hun tunnelvisies. Premier Lubbers was ongelukkig met uitlatingen van een directeur van de Nederlandsche Bank die een voorkeur had geuit in de media voor een kopgroep. Lubbers wilde dat minister Kok van Financiën een overleg met DNB zou hebben omdat zij voor haar beurt gesproken zou hebben. De Griekse toetreding tot Schengen leidde tot weinig meer dan een vraag over de consequenties voor Schiphol en een bezorgdheid over eventuele afnemende interesse in het VK in toetreding tot Schengen. Ook is weinig te vinden in de stukken over de korte- of langetermijngevolgen van de landbouwhervormingen voor de Nederlandse nettobetalingspositie.

Alsjeblieft: regeringsleiders zaten opgesloten in hun tunnelvisies!! Uit de ministerraadstukken blijkt dus weinig anders dan kroegpraat aan deze ministerstafel! In onze ogen een waardeloze voorbereiding van wat ‘het’ belangrijke en zelfs cruciale Verdrag van Maastricht moest worden. Visieloos gezelschap en gepruts in de marge.

# In de jaren tachtig is een parlementaire enquête ingesteld naar de overheidssteun voor de scheepsbouwbedrijf Rijn-Schelde-Verolme (RSV) met als spraakmakende conclusie dat de inzet van de overheid getuigde van een overgave die aan de speeltafel niet zou hebben misstaan. Het lijkt erop dat dit ook geldt voor de manier waarop Nederland cruciale Europese onderhandelingen heeft aangepakt. De bouw van een kerncentrale vereist onderzoeken naar allerlei scenario’s en risicoberekeningen, en bij landelijke energiesystemen wordt gekeken naar zwakke schakels en back-up mechanismes. De les die getrokken moet worden uit 60 jaar Europese integratie is dat veel meer aandacht nodig is voor de Europese ‘fault lines’, mogelijke consequenties, en exit-opties mocht EU-beleid fout uitpakken.

De laatste zin is een understatement. Openheid over de EU is nog volledig afwezig.

# Opnieuw staat Nederland voor grote Europese vragen rond, onder andere, de consequenties van de brexit, de in ontwikkeling zijnde plannen om de EU nieuw elan te geven, budgetherzieningen, en eventuele EU-belastingen. De EU moet verder en oplossingen zijn nodig voor de oude en nieuwe Europese uitdagingen. Dit kan alleen op een duurzame manier als in Brussel en in de lidstaten veel beter, en veel transparanter, wordt nagedacht over economische, politieke en sociale gevolgen, scenario’s, en terugvalopties.

Van ‘eventuele EU-belastingen’ is en kan natuurlijk helemaal geen sprake zijn. Daarover zou een burgeroorlog kunnen uitbreken. De laatste zin is erg goed geformuleerd!

# De tijd voor geloof in de beste intenties en dat alles wel goed zal gaan, is al lang verstreken. Ook de Nederlandse regering moet de conclusie trekken dat veel meer ‘cold thinking’nodig is. Daar hoort ook het lef bij om eens ‘nee’ te zeggen als EU-beleid pragmatisch voortrolt in ongewenste of twijfelachtige richtingen.

Precies!

[Adriaan Schout is hoofd Europese Studies van Clingendael.]

https://fd.nl/opinie/1187170/besluiten-rond-maastricht-bepalen-huidige-crisisfeer-in-eu

Advertisements