Tags

,

Wen er maar aan: de politieke islam blijft (Melvyn Ingleby, Katern Letter & Geest/Touw, 7 januari)

Interview Shadi Hamid

Het Westen is sterk geseculariseerd, in moslimlanden gaat dat niet gebeuren, meent politicoloog en islamexpert Shadi Hamid. Want de islam zit heel anders in elkaar. Dat vormt wel een bedreiging voor de westerse liberale democratie, maar Hamid vindt dat niet zo erg. .

# De islam zal de politieke arena niet verlaten. Dat is de centrale stelling van de Amerikaanse schrijver Shadi Hamid (33) in zijn nieuwste boek, ‘Islamic Exceptionalism’. Meer dan tien jaar lang deed Hamid onderzoek naar islamistische bewegingen in het Midden-Oosten. Hij sprak met demonstranten die de dood opzochten, studenten die tijdens hun celstraf de Koran uit het hoofd leerden, en met de politieke leiders van islamistische partijen in Egypte, Tunesië en Turkije. Telkens vroeg hij hun naar hun ambities en beweegredenen. Zijn voorgevoel werd bevestigd: de islam verhoudt zich fundamenteel anders tot noties als wetgeving, macht en politiek dan wij in het Westen misschien graag zouden zien. Maar dat is niet per se erg.

# Die conclusie leverde hem veel recensies maar weinig vrienden op. “Hoezo ‘de’ islam?”, reageerden verontwaardigde academici, die het boek van essentialisme beschuldigden. “Hoezo ‘niet erg’?”, riepen verbeten liberalen, die in het islamisme een gevaarlijk kwaad zien, en in Hamid een undercover islamist.

# Beide groepen critici maken volgens Hamid dezelfde fout. “Er is een onwil om reële verschillen tussen mensen te accepteren. Juist liberalen moeten onder ogen kunnen zien dat miljarden mensen ter wereld nu eenmaal niet hun liberale wereldbeeld delen.”

Alleen daarom dient het westerse liberalisme afstand te doen van haar arrogantie dat het liberalisme de ware ideologie vormt dat aan de wereld opgedrongen moet worden.

U ergert zich aan de manier waarop academici de politieke islam benaderen. Wat maakt uw benadering anders?

“Veel onderzoekers zijn huiverig om algemene uitspraken over ‘de islam’ te doen. Dat is begrijpelijk, want helaas leven we in een politiek klimaat waarin moslims al veel te vaak over een kam geschoren worden. Om deze demonisering tegen te gaan, benadrukken academici dan ook vaak dat moslims ook maar gewoon mensen zijn met sociaal-economische belangen, net als jij en ik. De politieke islam zou voortkomen uit armoede, werkeloosheid, migratiestromen, ga zo maar door. Dit is goedbedoeld, maar feit blijft dat in een land als Egypte meer dan 85 procent van hen eveneens vindt dat geloofsafvalligheid met de dood bestraft dient te worden. Om dat te begrijpen, moeten we de waarde van religie serieus nemen.

Dat in landen als Egypte en ongetwijfeld in heel veel meer landen dan alleen Egypte meer dan 85 procent van hen eveneens vindt dat geloofsafvalligheid met de dood bestraft dient te worden, is natuurlijk een culturele kwestie, want eigenlijk gold datzelfde vroeger voor de christelijke wereld ook: geloofsafval werd ook afgestraft in de Middeleeuwen door uit de kerk gezet te worden. En martelaarsdood als straf werd ook toegepast op brandstapels.

“Het probleem is dat religie geen deel meer uitmaakt van ons begripskader. Om die afstand te overbruggen heb ik mijzelf jarenlang ondergedompeld in de wereld van islamistische partijen, vooral die van de Moslimbroederschap in Egypte. Dat heeft me de nodige kritiek opgeleverd van mensen die me ervan verdenken zelf een islamist te zijn. Maar het heeft me ook heel dichtbij de kracht van het geloof gebracht. Neem wat er gebeurd is op het Rabaaplein in Cairo, waar in augustus 2013 bijna duizend Moslimbroeders vermoord werden door het Egyptische leger. Islamitische studenten van 20 liepen hun dood tegemoet, overtuigd dat ze naar het paradijs gingen. Bespreek dat maar eens in een college politicologie.”

Hoe verklaart u dat de islam nog steeds zo’n grote politieke rol speelt?

# “In het Westen gaan we er vaak van uit dat een seculiere samenleving normaal is. We veronderstellen dat de islam uiteindelijk net als het christendom aan politieke invloed zal verliezen. Maar dat is onlogisch, want de grondbeginselen van beide religies zijn totaal verschillend. In het christendom is er een duidelijke scheiding tussen het aardse en het goddelijke. ‘Het Koninkrijk Gods is niet van deze wereld’, zei Jezus. Het Nieuwe Testament heeft dan ook weinig te melden over staatsinrichting.

Inderdaad is dat onlogisch, want de grondbeginselen van beide religies zijn totaal verschillend; in deze situatie vanwege de Verlichting die het christendom heeft doorgemaakt en de islam niet. De vraag is alleen of er een toekomstige Verlichting in de islam mogelijk is. Maar dat is het argument van Hamid niet. In het christendom is er een duidelijke scheiding tussen het aardse en het goddelijke. ‘Het Koninkrijk Gods is niet van deze wereld’, zei Jezus. Dit is inderdaad een cruciaal verschil, hoewel ‘cruciaal’ hier een dubbele betekenis is, maar binnen het christendom onbekend. De christelijke leerstelling dat een het koninkrijk der hemelen niet op aarde kan voorkomen is in zoverre juist dat het individueel wel degelijk mogelijk is je eigen koninkrijk Gods op aarde inhoud en vorm te geven door het leven van Jezus na te leven, maar het grote collectief der mensen is hiertoe niet in staat want dat wordt als utopisch gezien. Omgekeerd gaat de islam er wel vanuit dat het geloofsleven zowel in het private als in het publieke leven bestaat, omdat het binnen de Koran een eenheid vormt: het leven in contact en eenheid met Allah is ieder moment van de dag een gegeven, althans zo luidt de officiële leer. Dat het in de praktijk altijd anders uitpakt is een andere kwestie. Daarmee wil ik maar aangeven dat beide ‘leerstellingen’ eigenlijk dezelfde stimulans en motivatie zijn voor de (christelijke en islamitische) mensheid om hier op aarde Gods of Allahs wegen te wegen te bewandelen. Voor mij is het ook dezelfde God of Bron, want het is alleen mensenwerk dat die geestelijke begrippen aan één enkele godsdienst gekluisterd zijn. Dat valt niet te bewijzen, maar mijn overtuiging is dat de scheppende Bron op aarde diversiteit in soorten levens heeft aangebracht en dat daarmee alle wereldgodsdiensten gelijkwaardig zijn. Zodoende kan ik stellen dat als ik in een islamitisch land was geboren, was ik vanzelfsprekend moslim geweest. De uiterlijke verschillen tussen al die godsdiensten valt daarmee weg en daarmee zit ik op hetzelfde spoor als mijn vakgenoot Hamid.

# “De islam verhoudt zich heel anders tot wetgeving, bestuur en politiek. Tawhid, de eenheid van God, betekent dat ook de aardse en politieke werkelijkheid goddelijk zijn. Bovendien was Mohammed naast een profeet ook een staatsman. Hij bouwde vanuit Medina een regering op en trok ten strijde tegen andere stammen. Het is voor moslims dan ook logisch dat de Koran vol staat met richtlijnen over hoe je een samenleving dient te besturen. Dit maakt de islam politieker en daardoor beter bestand tegen secularisering.”

Ook de aardse en politieke werkelijkheid zijn goddelijk in de islam vanwege het goddelijke scheppingsproduct. Zo bezien bestaat er maar één verschil tussen beide godsdiensten en dat is de ‘interventie’ van de Verlichting’ in het Westen, dat het mogelijk maakte dat het katholieke eenheidsdenken van de Middeleeuwen verdween en daarmee ook de politieke macht van de RK en dat heeft Europa bevrijd van de politieke tweestrijd tussen geestelijke en wereldse machten, die de samenleving in die duistere periode gekluisterd heeft én nu vele islamitische landen kluistert aan de Shariawetgeving.

Overigens valt wel een kanttekening te plaatsen bij de zin: “Dit maakt de islam politieker en daardoor beter bestand tegen secularisering.” Dit bestand zijn tegen secularisering is in de ogen van Hamid een kennelijk feit, in mijn ogen is het – zoals hierboven al aangegeven – een uiting van pluriformiteit die in deze wereld mogelijk is en dat dus geen ‘eenheidsworst’ oplevert!

Is het niet anachronistisch om uw uitleg te baseren op zevende-eeuwse teksten?

# “Nee, want de praktische inslag van de Koran kan telkens opnieuw worden uitgevonden. Dit maakt de islam veel flexibeler dan het christendom. Waar de katholieke kerk in de 19de eeuw vaak overrompeld werd door moderne denkbeelden over socialisme of democratie, wezen islamitische hervormers erop dat dergelijke principes allang in de Koran te vinden vielen.

Dat de islam als veel flexibeler dan het christendom kan worden beschouwd, zoals Hamid hierbij aangeeft, zal veel lachers in de hand werken, maar een kennelijk feit is dat de Koran zo kan worden gebruikt, terwijl de christelijke wereld dat volslagen onmogelijk is want het heeft tot veel afscheidingen geleid, zoals trouwens ook in de moslimwereld met de sjiieten en soennieten!

# “Dat zie je in een werk als ‘Sociale Rechtvaardigheid in de Islam‘ (1949) van de aan de Moslimbroederschap gerelateerde Sayyid Qutb (1906-1966). Hoewel Qutb vanwege zijn invloed op het jihadisme vaak wordt weggezet als een reactionair, is dit werk een heel modern pleidooi voor een milde vorm van socialisme – maar dan gerechtvaardigd aan de hand van Koranverzen. Dat de islam door dit soort interpretaties minder hoeft te wijken voor secularisering is dus niet archaïsch, maar juist heel modern.”

Nogmaals zij opgemerkt dat het ‘niet hoeven te wijken voor secularisering’ een onzinnige constatering is waaruit toch blijkt dat Hamid een islamitische achtergrond kent en daarmee toch (enigszins) gekleurd.

Als de islam zich zo makkelijk naar moderne politieke denkbeelden voegt, waarom leidt het islamisme dan tot zo’n grote polarisering in het Midden-Oosten?

# “Islamisten geloven dat islam en shariawetgeving centraal dienen te staan in het publieke leven, ze organiseren zich politiek rond dat doel. Lange tijd opereerden islamisten vooral vanuit de samenleving: ze organiseerden onderwijs, gezondheidszorg, voedselbanken, enzovoorts. Maar daarnaast kregen ze te maken met de moderne natiestaat.

Hier doet zich het duidelijke verschil voor van een gebrekkige overheid in buiten-Europese landen, die ook met veel minder taakopdrachten is belast dan de Europese landen die historisch veel eerder met overheidsvoorzieningen voor armlastigen zijn begonnen dan buiten Europa – in vele gevallen trouwens ook nog gekoloniseerd – en daardoor een flinke institutioneel verschil laten zien in sociale en geografische infrastructuur.

# “Dat leidde tot problemen, want sharia en natiestaat hebben uiteenlopende uitgangspunten. De sharia is een wetspraktijk die op lokaal niveau afweegt hoe bepaalde principes en tradities moeten worden toegepast. Ze valt niet in een boek te vinden, en leent zich erg slecht voor een gecentraliseerd systeem. De natiestaat gaat juist uit van een sterke centralisering en een omschreven wet die overal gelijk is. Als je die zucht naar regulering en controle aan een bepaalde religie bindt, is dat natuurlijk bedreigend.”

Dat sharia en natiestaat uiteenlopende uitgangspunten hebben ligt niet aan die begrippen op zichzelf, maar aan de Verlichting die de moslimwereld heeft gemist. Want christendom en islam zijn niet zodanig verschillend dat een Verlichting in de moslimwereld onmogelijk was. Het ‘toeval’ wil dat de westerse geschiedenis een Verlichting heeft gekend door herontdekking van de antieke Griekse en romeinse cultuur en beschaving en die factor ontbreekt in de Oosterse wereld.

Is het niet eerder bedreigend dat islamisten denken dat ze door de sharia een monopolie op de waarheid hebben, wat ze dus per definitie ondemocratisch maakt?

# “Dat is een onjuiste karakterisering. De sharia gaat ervan uit dat Gods bedoelingen niet definitief vast te stellen zijn. Juist daarom zijn er verschillende scholen binnen islamitische jurisprudentie. Geen ervan zegt ‘de waarheid’ te kennen. Denken islamisten daarom niet dat ze gelijk hebben? Natuurlijk wel, maar dat doen andere partijen ook. Dit hoeft niet te betekenen dat islamisten niet mee kunnen draaien in een pluralistische samenleving.

Wat hier staat is wat mij betreft geheel nieuwe informatie en vooral het feit dat ‘Gods bedoelingen niet definitief vast te stellen zijn’ maakt het huidige islamistische fundamentalisme in de moslimwereld onbegrijpelijk.

# “In Tunesië heeft de leider van de islamistische partij Ennahda, Rachid Ghannouchi, expliciet gezegd dat zijn partij de waarheid niet in pacht heeft. Maar het probleem is dat het mensen vaak niet gaat om wat islamisten doen, maar om wie ze zijn. Juist wanneer islamisten meedoen aan het democratische spel, zoals in Turkije, Egypte of Tunesië, leidt dit tot polarisatie en existentiële angsten.”

Waarom leidt dit meedoen aan het democratische spel tot leidt dit tot polarisatie en existentiële angsten? Zou dat zijn omdat het democratische spel altijd machtsspelletjes zijn die mensen gegarandeerd tot polarisatie en existentiële angsten brengen? Kortom, gewone en gebruikelijke menselijke eigenschappen die niet verschillen in Oost en West?

Komen die angsten niet voort uit het feit dat mainstream-islamisten óók kunnen radicaliseren wanneer ze de macht overnemen? Tunesië is een van de landen die de meeste strijders aan IS leveren.

# “Dat klopt. In mijn boek bespreek ik veel gevallen van jonge moslims die uit teleurstelling in mainstream-islamistische partijen op zoek gaan naar radicalere opties. Maar dat betekent niet dat IS voortvloeit uit partijen als de Ennahda of de Moslimbroederschap. Integendeel, IS breekt juist totaal met deze bewegingen. Waar mainstream-islamisten de stembus en de natiestaat omarmen, roept IS op tot de vernietiging ervan. Het wijst hierbij op het falen van de Moslimbroederschap. Oftewel: juist door mainstream-islamisten te marginaliseren, geef je meer geloofwaardigheid aan anti-democratische extremisten als IS.”

Maar hoe kunnen islamisme en democratie dan samengaan zonder de door uzelf genoemde polarisering en existentiële angsten?

“De inzet moet verlaagd worden. Het probleem in het Midden-Oosten is dat het in de politiek vaak alles of niets is: the winner takes it all. Om dit tegen te gaan, moet de vaak autoritaire staat afgezwakt worden zodat democratische instituties kunnen groeien. Islamisten en niet-islamisten moeten dus afspreken om heikele vraagstukken als de status van de sharia aanvankelijk uit te stellen om zich eerst te richten op democratisering. Uiteindelijk zullen die fundamentele vragen uiteraard weer ter sprake komen, maar dan in een stabielere context.

En democratisering is alleen maar mogelijk als er een breed – algemene leerplicht met minimale middelbare vorming – ontwikkelde bevolking aanwezig is, waarmee het algemene ontwikkelingspeil van de bevolking gegarandeerd is.

# “Kijk naar landen als Indonesië en Maleisië. Ook hier vinden uitgebreide discussies plaats over de islam, maar dan via instituties en binnen een democratisch proces van duwen en trekken. Doordat het bestaan van de politieke orde niet meer in het geding is, zie je dat existentiële angsten afnemen en de publieke rol van de islam normaliseert. Ook seculiere partijen beroepen zich in deze landen op de islam. In Indonesië is de meeste shariawetgeving doorgevoerd door de seculiere Golkar partij. Een soort islamisme zonder islamisten dus.”

Is dus ook weer een passend beeld binnen een pluriforme wereld!

Oftewel: het eindresultaat heeft alsnog weinig te maken met een liberale democratie?

# “Ja, maar waarom zou dat moeten? We gaan er veel te makkelijk van uit dat liberalisme en democratie per definitie samengaan, terwijl in werkelijkheid beide principes juist op gespannen voet staan. Ook in het Westen keurden liberale verlichtingsdenkers in de 18de en 19de algemeen stemrecht af. Dat liberalen en democraten naar elkaar toe groeiden is het resultaat van een proces dat niet overal geldt en bovendien niet afgesloten is.

Dit is een ijzersterkte opmerking, met als consequentie dat iedere vorm van westerse arrogantie volkomen misplaatst is, laat staan om de westerse cultuur als superieur te beschouwen, zoals in hoogste politieke kringen gebruikelijk is.

# “Het wordt wereldwijd steeds duidelijker dat ook het liberalisme grote zwaktes heeft. Mensen zijn op zoek naar een politiek die materieel eigenbelang overstijgt en een bepaalde verbondenheid biedt. Neem Polen, Israël, Hongarije, India en nu ook de Verenigde Staten: ook buiten islamitische landen worden op democratische wijze regeringen gekozen die niet bepaald liberaal te noemen zijn.”

Weer rake opmerkingen over een toenemende westerse identiteitscrisis.

En hebben we dat maar te accepteren? Trekt u ergens een rode lijn?

# “Mijn rode lijn is het accepteren van democratische uitkomsten. Ook ik kan me als Amerikaanse moslim bedreigd voelen door de verkiezing van Trump. Maar ik erken dat hij democratisch gekozen is. Ik neem dat erg serieus, want mijn onderzoek heeft me laten zien wat de alternatieven zijn wanneer een machtige minderheid een verkiezingsresultaat niet accepteert. Een militaire staatsgreep, het verbannen van islamistische partijen, het opsluiten en uitmoorden van hun leden, het opdringen van bepaalde normen door een kleine seculiere elite. Zijn dat de alternatieven voor de islamitische wereld?

“Ik denk dat het onrealistisch is dat de politieke islam op een democratische wijze zal verdwijnen. Persoonlijk voel ik me ook ongemakkelijk met die conclusie, maar politiek gaat niet alleen over je eigen wensen. En als er iets is wat ik in het Midden-Oosten heb geleerd, dan is het: wees voorzichtig met wat je wenst.”

http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/4445300/2017/01/07/Wen-er-maar-aan-de-politieke-islam-blijft.dhtml

Wie is Shadi Hamid?

Shadi Hamid (1983) is een veelbesproken analist van de politieke islam. De Amerikaanse moslim van Egyptische afkomst is geschoold in Washington en Oxford. Hij doet onderzoek naar islamistische bewegingen voor het liberale Brookings Institute.

Zijn eerste boek, ‘Temptations of Power: Islamists & Illiberal Democracy in a New Middle East‘ (2014) werd door het tijdschrift Foreign Affairs uitgeroepen als een van de beste boeken van dat jaar.

Shadi Hamids tweede boek, ‘Islamic Exceptionalism: How the Struggle over Islam is Reshaping the World‘ is internationaal omstreden – de auteur zou niet zo liberaal zijn, maar islamistische trekken hebben.

Dit laatste heb ik in mijn bovenstaande bespreking ook geconstateerd, maar dat laat onverlet dat deze boeken het westen goed kunnen helpen met een beter begrip van de islamitische wereld.

Advertisements