Tags

‘Europa, stop met klagen en moderniseer’ (Caroline de Gruyter, Buitenland/nrc, 3 januari)

Interview „Europa staat stil”, vindt de Estse oud-president Ilves. We hebben het zo goed gehad, dat we elke verandering als bedreiging zien.

„Het is makkelijker om een fles port uit Portugal in Lapland te verkopen dan om vanuit Estland een lied via MP4 cadeau te doen aan iemand in Letland.” Toomas Hendrik Ilves, die tot half oktober president van Estland was, had de Europese Unie ooit heel hoog zitten. Dat was toen zijn land nog achter het IJzeren Gordijn zat en hij, kind van Estse émigrés in de VS, vanuit München programma’s maakte voor Radio Free Europe.

Na de val van de Muur trad Estland toe tot de NAVO en de EU. Ilves (63) was Ests ambassadeur in Washington, minister van Buitenlandse Zaken, europarlementariër en president. Mede onder zijn leiding ontwikkelde Estland zich tot een van de meest gedigitaliseerde, innovatieve landen van de EU. Maar voor hem is het sprookje uit, lijkt het wel.

Ilves zit met een glas bier in de lobby van een hotel in Warschau waar een conferentie wordt gehouden over Europese veiligheid, en citeert Ronald Reagan: „Freedom is never more than one generation away from extinction.” – vrijheid is nooit meer dan een generatie verwijderd van uitroeiing.

“We moeten de EU up to date brengen met de wereld, die snel verandert en ons aan alle kanten inhaalt.”

Dat klinkt somber. Wat heeft een fles port met vrijheid te maken?

„Veel! Europa heeft een gemeenschappelijke markt voor goederen, maar slaagt er niet in om die uit te breiden met dienstverlening en data. Mijn vrouw werkt in Letland en ik wilde haar een liedje sturen. Onmogelijk! Al jaren praten we over een Europese markt voor data. We moeten de EU up to date brengen met de wereld, die snel verandert en ons aan alle kanten inhaalt. Maar de lidstaten worden het haast nergens over eens. In Frankrijk worden de nummers een en twee van Uber gearresteerd, in digitaal Estland vinden we Uber geweldig.

„We groeien uit elkaar. Iedereen staat extreem op zijn strepen. De EU was lang hét voorbeeld voor Oostbloklanden. Als grote markt, als handelsblok dat met één stem sprak, had de EU politieke macht. Dat verleidde velen en hield vijanden op afstand. Nu de interne markt stagneert en het handelsblok zo verkruimelt dat het nauwelijks een handelsakkoord met het keurige Canada kan sluiten – nu neemt die politieke macht af. Europa verzwakt. Onze vijanden profiteren daarvan. Ze intimideren ons. Ze spelen Europese landen tegen elkaar uit. Mijn land grenst aan Rusland. Ik weet waar ik over praat.”

Gelooft u dat Rusland de Baltische staten binnenvalt?

Dat weet ik niet. Wel weet ik dat Europa, áls het gebeurt, alle krachten moet bundelen. Daar heb ik een hard hoofd in. Al sinds de Reformatie moeten ze in het protestantse noorden weinig hebben van katholieken uit het zuiden die kerkbelasting gebruikten om hun priesters met goud uit te dossen.

„De eurocrisis heeft die oude cultuurverschillen tussen noord en zuid vergroot en verscherpt. Op dezelfde manier vergroot de vluchtelingencrisis een oude, bestaande kloof tussen Oost-Europese en West-Europese landen.

„Als ik met mijn zoon van Estland naar Finland reis, wordt hij bij de douane doorgewuifd. Hij heeft een Amerikaans paspoort. Ik heb een Ests paspoort en word vastgehouden: ‘Wat komt u doen?’ Nu Oost-Europa weigert moslimvluchtelingen op te nemen, valt het terug in de rol van regio waar de Verlichting geen wortel lijkt te hebben geschoten. Zo fragmenteert Europa steeds meer, op oude breuklijnen en nieuwe.”

“Zijn er, behalve Angela Merkel, nog leiders die populisten durven tegenspreken? Ik zie ze niet.”

Krijgt Europa straks, meer dan nu, meerdere snelheden?

„Het woord ‘snelheid’ suggereert een vooruitgang die er niet is. We bewegen niet, we staan stil. We renationaliseren. Repatriëren macht uit Brussel. Trekken grenzen op. Organiseren referenda over Europese besluiten waar niemand voorheen problemen mee had. We ruziën over Brexit en migranten. Is er nog een gezamenlijk thema? Zijn er, behalve Angela Merkel, nog leiders die populisten durven tegenspreken? Ik zie ze niet. Europese leiders zijn meer van het kaliber ‘vinger in de lucht steken en zien hoe de wind waait’.”

Wat voor Europa krijgen we dan?

„Een Europa waarin grote landen doen wat ze willen en kleine landen doen wat ze moeten. Dat is een Europa waarin antiliberale krachten makkelijk voet aan de grond krijgen, omdat de idealen van de Verlichting – geloof in rede, vooruitgang, vrijheid en gelijkheid – verpieteren. President Poetin háát de Verlichting. Hij is de meester van de contra-Verlichting. Dat Europa die kant opgaat, komt hem goed uit.”

Gelooft Europa niet meer in vooruitgang?

„De laatste keer dat de lidstaten blijk gaven van dat geloof, was na de val van de Muur, toen ze besloten de EU uit te breiden. Sindsdien zie ik enkel terugtrekkende bewegingen. Europa vreest de vooruitgang. Het verzet tegen de data-economie en handelsverdragen doet mij denken aan Belgische boeren die in 1847 protesteerden tegen een spoorweg met het argument dat hun eieren in een trein zouden breken.

“Laten we met zijn allen in actie komen tegen cybercrime, niet land voor land.”

De uitbreiding ging misschien te snel.

„Het gaat niet om uitbreiden op zich. Het gaat mij erom dat we toen een visie hadden. We gingen ergens heen met zijn allen. Er was een uitdaging, een doel. Iets waarin je kon geloven: we gingen vrijheid, gelijkheid en rechtszekerheid naar andere landen brengen.

„Zo’n project, zo’n visie, missen we nu. De wereld verandert snel. Europa moet een antwoord formuleren. Een strategie bedenken. Na de oorlog pompten de VS 15 miljard in Europa, om ons met vluchtelingen en de wederopbouw te helpen. Het Marshallplan omvatte 2 procent van het Amerikaanse bbp. En wij sikkeneuren over 3 miljard voor Turkije?

„Estland, een arm klein landje, stond er slecht voor na 1989. We konden óf afwachten tot iemand ons kwam helpen, óf zelf de toekomst bepalen en keihard hervormen. Dat laatste hebben we gedaan. Dat was afzien voor velen, maar ook great fun. Toen ik ambassadeur was in Washington, reed ik mezelf rond omdat ik liever een attaché inhuurde dan een chauffeur. Soms werden onze salarissen niet betaald en leende ik geld bij de bank om de huur te betalen. Het was pionieren. Het diende een doel: vrijheid. Iemand als Lech Walesa heeft daarvoor gevóchten. Dat vergeten jonge Europeanen wel eens. We hebben het zo goed gehad dat we elke verandering als bedreiging zien.”

Wat is uw recept voor Europa?

„Stop met klagen en moderniseer. Zorg dat een Fin zijn medicijnen in Estland of Duitsland kan krijgen met een simpel, Europees, digitaal recept. Laten we met zijn allen in actie komen tegen cybercrime, niet land voor land. Voor mij is één Europese markt voor data een metafoor voor het hele Europese project. Het is een investering in de economie van de toekomst én, bovenal, een morele investering. Het betekent dat je niet bang bent. Dat je staat voor bepaalde verworvenheden en gelooft in jezelf. En dat je zegt: kom maar op.”

Wat een verademende geluiden zijn dit!

https://www.nrc.nl/nieuws/2017/01/02/europa-stop-met-klagen-en-moderniseer-5990270-a1539374

Advertisements