Tags

, , ,

Door Andy Langenkamp [Opinie & Dialoog/fd, 27 augustus]

# Politiek en economie zijn intens vervlochten. De politiek moest alle zeilen bijzetten om de eurozone te redden en tegelijk bepalen markten de kaders waarbinnen politici kunnen en moeten opereren. Die disciplinerende marktmacht was afwezig in aanloop naar de financiële en eurocrisis. Centrale banken en politiek hadden de indruk gewekt dat obligaties van eurolanden allemaal even veilig waren.

# Met monetaire pleisters, fiscale noodverbanden en ingelaste toppen werd de eurozone gered. We ontwaarden de contouren van een bankenunie. Maar de positieve stappen waren onvoldoende om de groei voldoende aan te zwengelen om uitdagingen zoals vergrijzing en hoge schulden de baas te worden. Het is een zorgelijk gezicht: politieke verlamming, tegenvallende groei, stagnerende inkomens, toenemende ongelijkheid, marginalisering van zwakkere groepen en terrorisme.

# De gevestigde politiek staat met de mond vol tanden. Tanden die eruit geslagen dreigen te worden door populisten met onverantwoorde economische ideeën en pleidooien voor cultureel conservatisme, nationalisme en een sterke staat.

# Een robuuste staat is zeker noodzakelijk om marktexcessen te voorkomen en publieke goederen te leveren. Pas nadat sterke overheden vanaf eind 19de eeuw hadden voorkomen dat kapitalisme uit de bocht vloog, nam de welvaart een ongekende vlucht. Markten en staten vormden een lucratieve balans die uiteindelijk doorsloeg naar het verfoeien van de staat en het op een voetstuk plaatsen van de markt met bijbehorende schadelijke bijeffecten.

# De huidige roep is die om de sterke staat, maar in volstrekt verkeerde zin. Het kind wordt met het badwater weggegooid. Vooralsnog biedt kapitalisme de beste weg naar welvaart voor de meeste mensen, maar door kritiek weg te zetten als socialistische of communistische nonsens werden aanhangers van vrijhandel en open markten blind voor systeemfouten. Die kwetsbaarheden zijn nu stukken duidelijker. Voorkomen moet worden dat ‘de populisten’ met deze inzichten aan de haal gaan.

# De gevestigde politiek moet het kapitalisme weerbaar maken door globalisering te koppelen aan bescherming van zwakke groepen, het intomen van flitskapitaalstromen, ondersteuning van research en development en het voorkomen van een ‘race to the bottom’ op het gebied van werknemersrechten en milieu. Dit vereist een genuanceerd verhaal tegenover simpele oplossingen van de populisten van deze wereld.

# Waarom krijgen radicale populisten zoveel steun? Alexis de Tocqueville zei het al in zijn 19de-eeuwse beschouwingen over Amerika. Hij vreesde voor een geïndividualiseerde massa met daarboven een bevoogdend machtsapparaat. De Fransman was bang voor gereglementeerde en gemoedelijke slavernij.

# Dit alles werd gedoogd zolang veiligheid en stijgende welvaart gegarandeerd waren. Maar deze twee zekerheden wankelen. Daarbij komt dat de overdaad aan media en communicatiekanalen ervoor zorgt dat tekortkomingen van de overheid (van onhandige blunders tot abjecte corruptie) overal en grootschalig aan het licht komen en dat individuen hun stem massaal, luidkeels en ongefilterd laten schallen via Facebook en andere (sociale) media.

# We zien nu ook het gevolg van niet ingeloste verwachtingen, waar De Tocqueville ook al voor waarschuwde. Ouders zijn niet langer overtuigd dat hun kinderen het beter krijgen dan zijzelf. Daarbij komt dat het toch al tegenvallende herstel vooral ten goede komt aan topinkomens. Bovendien is veel geld blijven hangen bij bedrijven die winsten oppotten en eigen aandelen inkopen in plaats van lonen te verhogen en te investeren.

# Economische groei alleen kan ontoereikend zijn om de geest terug in de fles te drukken. Pat Buchanan, Jean-Marie Le Pen en Jörg Haider waren al (behoorlijk) succesvol in relatief onbezorgde jaren. De laatste decennia werd de basis gelegd voor populisme doordat landen ingrijpend veranderden door migranteninstroom en inkrimping van de industrie. De financiële crisis en de vluchtelingenproblematiek boorden het populistisch reservoir verder aan.

# Het vertrouwen in politici is historisch laag en onvrede bij burgers ongekend hoog. Deze wordt voorlopig niet weggewerkt, omdat politici met genuanceerde verhalen gewantrouwd worden en (doorgeslagen) individualisme eenheid ondermijnt.

Dit is een levensgevaarlijke combinatie van randvoorwaarden om de samenleving de vernieling in te helpen.

# Europese populisten zijn in wezen ook individualisten en nostalgieverkopers. Zij grijpen terug op een selectief gepresenteerd en een warm gevoel oproepend verleden. Daarbij melken zij het wij-tegen-zij-denken uit en zijn ze tegelijk hyperindividualistisch: populistische bewegingen vallen of staan met het charisma van de leider. Wilders met zijn ledenloze partij is het voorbeeld bij uitstek.

# Europa staat er niet florissant voor. Schulden wegen steeds zwaarder door weinig groei en lage inflatie of deflatie, terwijl jarenlang problemen werden weggemasseerd met nieuwe schulden. Hervormingen blijven uit. Op termijn kan inflatiepolitiek wel eens de enige (schijn)oplossing zijn. Dit veroorzaakt weer spanningen tussen Duitsland en de zuidelijke eurozone. Zo draait de politieke kermis door zonder dat een duurzame economische basis onder Europa wordt gelegd.

Dat Europa er niet florissant voor staat is een eufemisme voor de immer bestaande identiteitscrisis, die maar niet wil ophouden. Die kan ook niet ophouden vanwege de immense culturele verschillen tussen de verschillende blokken binnen de EU. Daarom is de Europese Unie van de drie divisies (zie voorgaande blog over Guus Berkhout en zijn Centre for Global Socio-Economic Change) het enige antwoord op deze crisis.

[Andy Langenkamp is senior political analyst bij ECR Research.]

http://fd.nl/Print/krant/Rubriek/Opinie/1165013/markt-en-staat-moeten-weer-lucratieve-balans-vinden

Advertisements