Tags

,

Buren en vrienden houden Europa spiegel voor (Fred Bakker, Opinie & Dialoog/fd, 18 augustus)

# De EU heeft een unieke kans om zichzelf beter te leren kennen. Sinds kort weten we wie onze buren zijn en we zitten midden in het leerproces hoe we met ze om moeten gaan. Van een oude, goede vriend weten we dat hij afstand van ons wil nemen. Een andere impuls die ons zal helpen op eigen benen te gaan staan.

# Die duidelijkheid kregen we terwijl we op vakantie waren. Vlak voordat we de zon opzochten kozen de Britten ervoor de Europese Unie te verlaten, een paar weken daarna gaf de republikeinse presidentskandidaat Donald Trump aan dat hij af wil van de onvoorwaardelijke steun van de VS aan Navo-partners bij een ongewenste buitenlandse inmenging. En na de mislukte coup in Turkije is het onduidelijk welke invulling het begrip democratie in dat land zal krijgen.

# Sommige waarnemers stellen dat deze gebeurtenissen het einde van de Europese Unie zullen inluiden. Uitgesloten is het niet, maar volgens mij bieden de ontwikkelingen juist een uitgelezen kans om een antwoord te geven op de vraag wat Europa voor ons betekent en wat ons als landen bindt.

De uitwerking van dit uitgangspunt van de oud-hoofdredacteur van het FD is overtuigend genoeg om vast te stellen dat hij gelijk heeft en dat de EU met deze analyse verder aan het werk kan om van de Unie wat groots te maken.

# Die zoektocht naar onze Europese identiteit hoort bij het proces dat nu op gang is gekomen, waarbij een vroegere partner (Groot-Brittannië) onze buur wordt, een oude vriend (VS) meer afstand wil nemen en een buur (Turkije) die partner wil worden misschien toch niet de geschikte kandidaat voor een intiemere relatie is. De eisen die deze drie landen aan Nederland en de EU stellen, zullen de komende maanden automatisch leiden tot een afweging wat we weggeven en waarin we ons willen versterken.

# Eerst de relatie met Turkije. Het is het goed recht van de Turkse machthebbers te zoeken naar een staatsvorm die past bij de eigen tradities en de islam. Maar al voor de coup deed de regerende AKP partij er alles aan afstand te nemen van het democratische Europa. De willekeur bij het oppakken van burgers en in het bijzonder journalisten, het naar de hand zetten van onafhankelijke instituties en het structureel uit de weg gaan van de maatschappelijke en politieke dialoog betekenen in feite dat de EU op de Balkan zijn buitengrens heeft bereikt.

# Dan de relatie met de VS. Sinds de Tweede Wereldoorlog heeft Europa zich geschaard onder de veiligheidsparaplu die dit land voor ons ophield en voor het grootste deel betaalde. Wie er ook president wordt in de VS, deze situatie gaat ingrijpend veranderen. Amerika zal zich geleidelijk terugtrekken, mede omdat andere blokken, zoals China en Rusland, hun plaats opeisen. De wereldhegemonie van één land maakt plaats voor een wereld met meerdere machtscentra.

# Deze ontwikkeling is bedreigend voor directe buren van Rusland, maar gezond omdat Europa vanuit eigen kracht een antwoord moet formuleren hoe het assertieve buurland tegemoet moet worden getreden. Naast de ‘zachte’ macht waarmee de EU tot nu toe is gegroeid, vereist dat een ‘harde’ component, die substantieel is en afschrikt.

# Voor het zomerreces heeft premier Mark Rutte in de Kamer en in het programma Nieuwsuur voor het eerst onomwonden gezegd een voorstander te zijn van de EU. Een gezamenlijk antwoord op de groeiende dreiging van terreur, de verschuiving in de internationale geopolitieke verhoudingen en het aanjagen van de groei zijn voor hem de belangrijkste pijlers waarop de EU moet rusten.

Waarom zijn dit inderdaad de belangrijkste pijlers waarop de EU moet rusten? En dat niet omdat Rutte dat zegt, en omdat hij dat zegt er een consensus blijkt te zijn van uit de Europese Raad, maar zeker en vooral omdat hier de cruciale fundamenten van de EU geformuleerd staan, die onweerlegbaar zijn en niet overtroffen kunnen worden. Waarom is dit zo, want natuurlijk een boude bewering van mijn kant. De dreiging van terreur, zoals als eerste vastgesteld, zal niet ophouden te bestaan vanwege de kernwaarden van de Europese waarden in het geding zijn vanwege de centrale paradox van dit continent, de welvaart en in principe de unieke beschaving die Europa heeft opgebouwd dankzij de hier bestaande verzorgingsstaat(en), die zoals hieronder wordt verwoord door Bakker. In islamitische/islamistische ogen is deze welvaart des duivels omdat er geen goddelijke rechtvaardigheid, gedefinieerd door Allah, bestaat. En natuurlijk heeft het christelijke denken een – in beginsel – soortgelijk rechtvaardigheidsbeginsel, maar die is onder invloed van het neoliberale afgevlakt en inhoudsloos geworden. Daarom komen westerlingen als keiharde materialisten over. En daartegen strijdt de islam wereldwijd. Daarom zal deze ‘goddeloze’ en ‘zielloze’ welvaart bestreden moeten worden.

Maar wat die vijanden van de EU over het hoofd zien is ook tevens de achilleshiel van de Unie, namelijk de neoliberale basisstructuur van het denken. Het sociale én ethische aspect van de EU is nog te weinig uit de verf gekomen en dat dient dus verbeterd of hersteld te worden, op straffe van de ondergang als dat niet lukt. Pas als dat gelukt is, neemt de EU tezelfdertijd zijn voorbestemde plaats in in de internationale geopolitieke verhoudingen, omdat de Unie pas dan een voorbeeld kan stellen in de wereld.

En tot slot is het ‘aanjagen’ van de groei een juiste ‘theoretische’ aanname, maar nog niet compleet, want onvolledig. Het gaat niet om de groei als doel op zichzelf, maar om de groei als innovatieve en duurzame factor, want alleen die groei is zinvol. En dat wordt in de beschouwingen te vaak over het hoofd gezien. Het gaat niet op de groei-an-sich, maar om de groei ten dienste van de mensheid en die is alleen gebaat bij een gezonde en duurzame groei. Zo niet, zoals op dit moment de werkelijkheid is, ruïneert de mens de aarde door de roofbouw die op de aardse bodemschatten wordt uitgevoerd door de fossiele delfstoffenwinning.

# En dan tot slot het besluit van de burgers in Groot Brittannië om weer op eigen benen te gaan staan. Los van de EU, maar wel binnen Europa zoals Boris Johnson het noemde. Daarmee verwoordde hij in een zin het utilitaire en pragmatische denken dat niet alleen bij hem, maar bij meer politici in Europa de leidraad in het denken is geworden. Het was de afgelopen decennia de drijfveer achter het uitbreiden en verdiepen van de EU. Maar door de kille beredenering die van dit denken uitgaat is de EU verworden tot een technocratisch project dat ver af staat van de burger.

Volkomen juist opgemerkt. Daarom EU’s achillesziel.

# We moeten Boris Johnson eigenlijk dankbaar zijn dat hij de EU en Europa in die ene zin noemde. Want het verschil tussen beide is de ethische, morele dimensie die de EU onderscheidt van andere grootmachten in de wereld. We zijn vergeten wat ons in de naoorlogse wederopbouw heeft verenigd. Natuurlijk was dat het besef dat samenwerking een nieuwe oorlog moest voorkomen. Maar even belangrijk was het geloof dat de sociale chaos, die in de jaren dertig miljoenen mensen aan de bedelstaf had gebracht, vermeden moest worden.

Inderdaad was het voorkomen van een toekomstige oorlog een van de aanleidingen tot de Europese (economische) samenwerking, de sleutel tot het tegengaan van die potentiële oorlog, maar het tegengaan van een nieuwe sociale chaos was cruciaal, vandaar het geformuleerde streven naar een sociaal rechtvaardige Unie.

# Mensen mochten niet meer worden overgeleverd aan de liefdadigheid of filantropie van enkelen, maar hadden recht op een inkomen bij ouderdom, ziekte of werkloosheid. Alle Europese landen bouwden daarom een stelsel dat paste bij hun traditie en cultuur. Het werd een indrukwekkende lappendeken die een uitdrukking is van creativiteit, betrokkenheid en warmte en mensen een gevoel van geborgenheid en veiligheid gaf. Europa werd daarmee een continent waar het oog hebben voor elkaar, solidariteit dus, structureel was geregeld. Het was en is daarin uniek. Het is een stelsel waar politici in de VS kritiek op hebben, maar waar Aziatische beleidsmakers met bewondering naar kijken.

Hierom is de EU uniek.

# De laatste decennia is die lappendeken principieel ter discussie gesteld. Hij was te duur, zou werken ontmoedigen en was dus eigenlijk onwenselijk. Het verst ging deze aanpassing in het VK onder leiding van Thatcher. Noodzakelijke aanpassingen zijn ook elders doorgevoerd, en de vitaliteit van de economie is er mede door hersteld. Creatieve en ambitieuze regio’s in heel Europa jagen de innovatie inmiddels aan.

# Maar het systeemdenken van de afgelopen jaren had te weinig oog voor het stimuleren van de vitaliteit van de burgers. De generaties 15+, 45+ en 75+ schreeuwen om aandacht en hulp. De eerste omdat ze een perspectief nodig hebben om het juiste vak te kiezen. De tweede omdat de zekerheid van de baan een illusie blijkt te zijn. En de laatste groep heeft zorg en aandacht nodig.

Treffend geformuleerd.

# Het vitaliseren van de burger is niet een oproep om de verzorgingsstaat te restaureren. De noden van de drie generaties vraagt om een ‘zorgende staat’ die het als zijn taak ziet ideeën en beleid te ontwikkelen die daarop inspelen. Te lang is gedacht dat die generaties hun eigen boontjes konden doppen en dat daar geen overheidsinitiatieven voor nodig waren. Burgers voelen zich daardoor in de steek gelaten en bedreigd. Het ontbreken van een perspectief op bescherming en betrokkenheid doet mensen verlangen naar ‘oude tijden’. Daarmee zetten politici eigenlijk zelf de bijl aan de wortel van wat Europa moreel bindt en onderscheidt. Er ligt dus een uitdaging en een kans. Aan ons om die te pakken!

Beter had dit niet geformuleerd kunnen worden. Met dank aan deze oud-hoofdredacteur van deze krant, die hiermee de toekomstige trend heeft gezet.

[Fred Bakker studeerde politicologie en economie aan de UvA en is oud-hoofdredacteur van Het Financieele Dagblad.]

Advertisements