Tags

, ,

Brexitreferendum was zege voor democratie (Jeroen van Gennep, het hoogste woord/Het Parool, 15 juli)

Politiek | Later dit jaar weer twee EU-referenda

Het is tijd dat Europa zich gaat beraden over de rol van referenda in de politiek, schrijft Jeroen van Gennep. Willen we ze omarmen of keren we ze voorgoed de rug toe?

Hoeveel kennis moet iemand vergaren om over iets mee te beslissen wat zoveel anderen aangaat?

# Dat 52 procent van de stemmers voor een vertrek van Groot-Brittannië uit de Europese Unie kiest, komt bij velen hard aan. Maar met een opkomst van 72 procent was het referendum een zege voor de democratie. Het was de hoogste opkomst bij verkiezingen in Groot-Brittannië in bijna vijfentwintig jaar.

# In Zwitserland zijn referenda effectief en worden ze door de bevolking geaccepteerd, maar betekent dit dat ze ook hier zullen werken? Lering trekkend uit het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne eerder dit jaar, wordt duidelijk dat het systeem van referenda hier in elk geval nog niet goed functioneert. Er was alom onduidelijkheid onder de kiezers, een grote desinteresse bij de meerderheid van de politici en de macht van een kleine groep mensen (GeenPeil) overheerste.

Zwitserland kan niet als maatstaf worden genomen vanwege hun geringe omvang van de bevolking (ca. 8,1 miljoen inwoners als cijfer voor juni 2014). En als oorspronkelijke confederatie kende Zwitserland altijd al een referendum-democratie[1], maar het vrouwenkiesrecht pas kort geleden. Bovendien kent dit land staatsbestel een aparte regeringsstelsel: De Zwitserse bondsregering (Bondsraad) bestaat uit 7 ministers afkomstig uit de 4 grootste partijen van het land. Het voorzitterschap rouleert op jaarlijkse basis; de voorzitter is tevens bondspresident (primus inter pares). De 4 grootste partijen zijn de SVP/UDC (burgerlijken), CVP/PDC (christendemocraten), SP/PS (sociaaldemocraten) en de FDP/PRD/PLR (liberalen). Veel wetsvoorstellen worden via een referendum ter goedkeuring aan de bevolking voorgelegd. Deels omdat dit volgens de wet moet, deels omdat de bevolking dit kan verlangen. De bondsregering bestaat momenteel uit de volgende personen:

Bondspresident Johann Schneider-Ammann (Departement van Economische Zaken)

Vicepresident Doris Leuthard (Departement van Milieu, Verkeer, Energie en Communicatie)

Ueli Maurer (Departement van Financiën)

Didier Burkhalter (Departement van Buitenlandse Zaken)

Simonetta Sommaruga (Departement van Justitie en Politie)

Alain Berset (Departement van Binnenlandse Zaken)

Guy Parmelin (Departement van Defensie, Volksverdediging en Sport).

Het landsbestuur is zeer decentraal geregeld, met een grote mate van autonomie voor de gemeenten en de kantons. Het land telt officieel 26 kantons, waarvan 6 op historische gronden bestaan als halfkanton (dat wil zeggen met een gehalveerde stem in de Kantonsraad).

Vanwege dit compleet andere, want onvergelijkbaar parlementair systeem als dat in ons land functioneert, kan er geen vergelijk met ons land worden gemaakt en is het heel goed voorstelbaar dat referenda daar erg goed werken. De Zwitsers zijn niets anders gewend. Overigens is het erg verrassend dat de Wiki-site geen aandacht besteedt aan referenda.

Kinderziektes

# De Brexit- en Oekraïnereferenda noodzaken ons hardop te gaan nadenken over wat we nog kunnen bewerkstelligen met onze huidige vorm van democratie. Zijn referenda daadwerkelijk een verbetering van ons stelsel? De kiezer kan zich steeds beter inlezen, maar blijkt dat niet altijd te willen of de materie te begrijpen. Hoeveel kennis moet iemand vergaren om over iets te mogen meebeslissen wat ook zoveel anderen aangaat?

# Nu het technologisch en financieel mogelijk is om referenda vaker uit te roepen is het terecht om af te vragen of fat dan ook moet gebeuren. En of we dat überhaupt zouden willen.

# Misschien heeft de goede uitwerking van referenda meer tijd nodig en zijn dit de kinderziektes in onze transitie naar meer directe democratie. Maar meer of minder referenda: feit is dat er een bevolkingsgroep bestaat die, terecht of niet, angsten heeft over Europa, immigratie en banen. Als zij na elke stembeurt te horen krijgen dat ze niet genoeg hun best hebben gedaan, dat ze vallen voor de leuzen van populisten en ze beter niet hadden kunnen meebeslissen, verwerpen we deels het idee van hun stemrecht.

In deze fase van de democratieontwikkeling, waarin we ons nu bevinden, kan niet meer het argument worden gebruikt dat ‘we deels het idee van hun stemrecht verwerpen’. Waarom niet? Iedereen heeft stemrecht maar de thema’s die kunnen gaan meespelen, maken een voorbereiding noodzakelijk om een verantwoorde stem uit te brengen. Democratie is onder de huidige omstandigheden niet alleen het recht om te stemmen, maar ook een verantwoorde keuze te maken en niet maar te gaan gokken of het een ‘ja’ of ‘nee’ moet worden. ‘Gokken’ op je werk wordt immers ook niet toegestaan. Je bent aangenomen vanwege bepaalde arbeidskwalificaties en dat zou voor de participatie in de politiek ook moeten gelden, zoals het stemrecht. Vandaar mijn pleidooi (op deze website) om een geregistreerd stelsel voor directe democratie in te stellen, een soort Derde Kamer, waar geregistreerden hun argumenten kunnen uitwisselen. Dat opent de ware weg naar een directe democratie in plaats van onze huidige representatieve stelsel, parlementariërs die namens ons hun besluiten nemen. Daar heeft de hedendaagse mondige burgers geen behoefte meer aan.

# Democratie betekent in essentie dat het volk centraal staat en dat het invloed heeft op de keuzes die worden gemaakt. Als gevolg van Brexit is dat de economie iets minder goed zou varen dan bij een behoud van het EU-lidmaatschap, maar de kiezer meer zeggenschap heeft over zijn lot is dat een positieve stap. Of dient alles te worden geofferd aan het altaar van economische groei?

Dat de burger meer zeggenschap moet krijgen is geen omstreden standpunt, maar dat de politieke partijen – waar dan ook – daartoe niet in staat zijn, dat is het wezenlijke knelpunt van de huidige democratie, hetzij in het VK, dan wel bij ons of iedere andere democratie ter wereld. Er dient met andere woorden een fundamenteel debat over de representatieve democratie te worden gehouden in de huidige vorm zoals we die kennen, want die vorm functioneert niet meer als politieke partijen maar ca. 2 procent van de kiesgerechtigde bevolking weet te mobiliseren. Dat is geen democratie meer. De overige 98% voelt zich niet aangetrokken om zich aan de bestaande partij te binden en daarbinnen het debat aan te gaan. Dat is het centrale probleem.

# Nu moeten we niet de vervreemde burger beschuldigen of uitschelden voor zijn keuze, zoals is gebeurd na de Oekraïne- en Brexitreferenda. De mogelijkheden om democratie uit te voeren veranderen en het is zaak om verder te gaan, zoekend naar ‘de slechtste vorm van democratie, behalve alle andere’ (Churchill).

Deze conclusie van de auteur komt wat uit de lucht vallen en ik vind daarom mijn argument dat onze politieke partijen de bevolking niet meer representeren vanwege het lage ledental beter en sterker. Laten we ons dus nu gaan bezighouden met de vraag onder welke omstandigheden en wat de voorwaarden zijn voor een goed referendum in ons land, waardoor de uitkomsten ook werkelijk gerespecteerd worden, want dat was met ons Oekraïnereferendum niet het geval. Het moet beter!

[Jeroen van Gennep is politiek econoom en studeerde political economy aan Oxford University en specialiseerde zich in economic voting.]

[1] De in Bern zetelende volksvertegenwoordiging bestaat uit een grote en een kleine kamer: de nationale raad (200 leden) en de kantonsraad (2 leden per kanton). De 4 grootste partijen zijn de SVP/UDC (burgerlijken), CVP/PDC (christendemocraten), SP/PS (sociaaldemocraten) en de FDP/PRD/PLR (liberalen). Veel wetsvoorstellen worden via een referendum ter goedkeuring aan de bevolking voorgelegd. Deels omdat dit volgens de wet moet, deels omdat de bevolking dit kan verlangen. (Wikipedia: Zwitserland) Op de Wiki-Referendum-in-Zwitserland: Viermaal per jaar is er de mogelijkheid voor een referendum in Zwitserland. Een referendum kan worden gehouden over parlementaire besluiten of over een burgerinitiatief (zie Politiek-in- Zwitserland). Er is een overzicht van verschillende landelijke referenda die gehouden zijn. Referenda op kanton of gemeente niveau zijn hier niet vermeld.

Advertisements