Tags

, ,

EU-debat is niet te winnen met hervormingsbeloftes (Coen Teulings, Opinie & Dialoog/fd, 28 juni)

Camerons onderhandelingen waren kansloos en ongeacht het resultaat was de reactie van de Brexiteers altijd negatief geweest

# In alle gevallen had Cameron een zware dobber gehad om het referendum over het EU-lidmaatschap te winnen. De euroscepsis en het verlangen naar het oude wereldrijk zitten diep in Engeland. De golf van populisme en de Euro- en migratiecrises maakten het extra lastig. Maar Camerons campagnestrategie heeft het nog erger gemaakt. Nederland kan lessen trekken uit dit falen.

# Cameron heeft de Britse kiezer voorgehouden dat ook hij kritiek had op de EU. Daarom wilde hij met de andere lidstaten onderhandelen over een hervormde unie. Het onderhandelingsresultaat zou hij dan in een referendum aan de kiezers voorleggen. Maar waarover valt er te onderhandelen met 27 andere lidstaten? Geen enkel onderhandelingsresultaat zou de Engelse kiezer hebben overtuigd. Vaak wordt het beeld geschetst dat alle lidstaten beter worden van een modernisering van de unie. Alsof de lidstaten iets terug moeten veroveren op de moloch in Brussel. De praktijk is anders: het Europa van vandaag is het resultaat van een jarenlang proces van geven en nemen tussen lidstaten. De winst van de één is meestal het verlies van de ander. Iedere lidstaat wil minder betalen en meer ontvangen. Weinig kans op overeenstemming dus. En dan het hete hangijzer in het brexitreferendum: immigratie, het recht van burgers uit andere EU lidstaten om in Engeland hun brood te verdienen. Veel Engelsen willen daar vanaf, maar Polen juist niet. Ook in dit dossier dus geen noemenswaardig resultaat.

Mijn stelling luidt: EU-debat is wel te winnen met hervormingsoverleg. Die overtuiging ligt ten grondslag aan mijn serie blogartikelen ‘Nieuw Type EU-debat Nodig’ die ik (intuïtief) een week voor het brexit-referendum op deze plaats ben begonnen te publiceren omdat ik aanvoelde dat dat referendum wel eens een keerpunt in de Europese geschiedenis kon gaan worden, al had ik eerlijkheidshalve ook gedacht dat de ‘Remainers’ zouden winnen.

Maar wel wist ik zeker dat het EU-debat dat tijdens deze campagne een voortzetting zou betekenen van het Grondwetsreferendum van 2005, dat toen is doodgelopen, of misschien gesmoord door de politieke onwil. Maar de tijden zijn veranderd sindsdien, een dikke tien jaar terug, en nu bestaat er wel een grondslag voor een structurele basis voor hervorming. Waarom? Omdat het zo niet kan doorgaan met de huidige EU.

Ik voel – voor mijzelf gesproken – dat er maar één antwoord mogelijk is op de conservatieve cultuur binnen de politiek in het algemeen (het gaat alleen om de macht en niets anders dan de macht, en dat is dus een wezenlijk conservatieve karaktertrek, omdat het structureel plucheklevers oplevert) en dat is dat hervormingen ten principale alleen van onderaan, vanuit de bevolking dus, kunnen ontstaan. Voorwaarde is alleen dat er genoeg informatie en kennis wordt aangeleverd of aangedragen om dat denk- en overtuigingsproces te voeden.

Mijn aandeel in dat proces zal zijn om via deze blogs datgene wat ik aan nuttige en leerzame informatie in de Nederlandse kranten tegenkom, om te zetten in blogs en daarmee ons eigen Nederlandse electoraat van politiek voedsel kan voorzien, waar de politieke partijen niet toe komen, omdat zij aan hun eigen dogma’s vastgekleefd zitten. Mijn onafhankelijk waarnemerschap van de Nederlandse politiek (principieel partijloos) levert mij de basis op om exact op te schrijven wat ik denk, voel en aan onderlinge aspecten kan verbinden. Zonder mij aan welk gezag dan ook gebonden te weten. Die positie maakt mij vrij.

Mijn positie lijkt op die manier makkelijk, maar is het toch ook weer niet. Ik stel mijzelf de eis dat ik al mijn blogs over tien jaar nog steeds niets aan geldigheid hebben ingeboet en daarnaast is het mijn missie om de toekomst mede te kunnen grondvesten en herscheppen tot een meer evenwichtige en harmonieuze samenleving dan waarin wij nu leven. En dat geldt dus ook voor de EU, die ik vanuit mijn positie van participerend burger wil proberen te veranderen in geschetste richting. Als pensionado beschik ik nu over meer tijd dan tijdens mijn werkzame leven, en daarom kan ik kranten nu zorgvuldiger lezen en kan ik de hele dag Politiek24 op de achtergrond beluisteren.

De vraag komt dan natuurlijk ook op of ik dan niet wat beters te doen heb met mijn vrije tijd. Mijn ervaringen met de politiek hebben mij geleerd dat ik te naïef ben geweest door mij aan te sluiten bij verschillende (achtereenvolgende) partijen op zoek naar de ware, maar die bestaat niet. Nu pas ben ik gerijpt tot het inzicht dat het partijwezen (zoals in Europa bestaat) ongeschikt is voor de juiste besluitvorming, omdat de meerderheid van stemmen het basisbeginsel is. Democratisch toch? Maar niet heus. Het populisme dat direct na de eeuwwisseling opkwam heeft mij duidelijk gemaakt dat ‘factfree’ politiek heersend werd en dat betekent tevens het ontkennen, dan wel negeren, van empirisch gecontroleerde feiten als maatschappelijke gegevens. Wetenschappelijke inzichten waren vanwege de beperkte reikwijdte van die onderzoekswereld politiek niet relevant en dus bijzaak. Ideologische vooringenomenheid heerst (nog steeds) binnen politieke partijen.

Ik wens dus mijn opgedane maatschappelijke ervaring(en) nu in te zetten voor een betere wereld, waarvoor ik nu een andere grondslag ervaar dan in mijn verleden, toen ik leergeld heb moeten betalen door verkeerde aanvliegroutes. Als onafhankelijk denker en schrijver heb ik een betere basis om mijn vorm van communicatie naar buiten uit te dragen.

# Camerons onderhandelingen waren dus bij voorbaat kansloos. Juist daarom bleef zijn onderhandelingsinzet maandenlang in nevelen gehuld. En bij thuiskomst, met het onderhandelingsresultaat onder de arm, was de reactie van de Brexiteers voorspelbaar: het stelt niks voor. De reactie van de Brexiteers was altijd eender geweest, ongeacht het resultaat. En de voorspelbaarheid van die reactie zal de bereidheid van anderen om de Engelsen tegemoet te komen niet hebben gestimuleerd. Wie komt onderhandelen moet niet alleen iets willen halen, maar ook wat kunnen brengen. Cameron had niets te brengen anders dan ontevreden kiezers. Het idee dat de Satrapen uit Brussel een hervorming blokkeren is onzin. Regeringsleiders van de lidstaten zitten zelf aan het stuur als leden van de Europese Raad. Toch praten zij over Europa vaak in de derde persoon, alsof anderen dan zijzelf verantwoordelijk zijn.

Met name dit politiek inzicht dat je in de politiek ‘niet alleen iets willen halen, maar ook wat kunnen brengen’, ontbreekt hun te enen male in de politiek en daarom is dit stelsel (bestel) achterhaald. Wij dienen de moderne communicatiemiddelen niet alleen beter inzetten, maar daarmee ook een permanente dialoog met de samenleving aangaan om daarmee tot betere inzichten en verbanden binnen onze maatschappij te komen. Politieke partijen zijn immers verworden tot gezelligheidsverenigingen waarbinnen terloops ook nog eens nieuwe politici worden gerekruteerd en geselecteerd indien je maar braaf je eigen partijprogramma weet te reproduceren. Niets levert een betere basis voor dogmatiek dan dat. Waarmee ook het bewijs is geleverd door de praktijkervaring dat er in Brussel geen ‘hervorming worden geblokkeerd, want dat is onzin’. ‘Regeringsleiders van de lidstaten zitten zelf aan het stuur als leden van de Europese Raad.’ Punt. Die regeringsleiders maken er zelf een potje van omdat ze daartoe gedwongen worden vanuit het dragen van hun dubbele petten. Geen premier in ons land is ooit in staat geweest een juiste overdracht van relevante feiten in Brussel naar Den Haag te verzorgen en daarom zitten we nu in hetzelfde schuitje als de Britten.

Europa is gedrocht, maar dat het bestaat is een wereldwonder en het levert fantastisch resultaat op

# Het enige reële alternatief is Europa aan te prijzen voor datgene waar het in de wereld om bewonderd wordt. De lidstaten houden nu al 60 jaar lang een politiek en juridisch systeem in de lucht waarmee eerst zes en inmiddels 27 lidstaten hun onderlinge geschillen beslechten en afspraken maken tot wederzijds voordeel. Dat een systeem met zo’n diffuse structuur als de EU daartoe in staat is geweest is een ongelooflijke prestatie. Het heeft de voorwaarde geschapen voor de naoorlogse groei van onze welvaart. Meer recent heeft het Spanje, Portugal en Ierland een soortgelijke groei gebracht, en nog recenter Polen en de Baltische staten. Het heeft de EU tot de grootste economie ter wereld gemaakt (groter dan de VS). Het heeft oorlog nu al 60 jaar buiten onze grenzen gehouden (Joegoslavië is weliswaar een schandvlek, maar dat was strikt genomen buiten de grenzen van de EU). En het heeft vrij reizen en studie-uitwisseling binnen de EU steeds gemakkelijk gemaakt, precies het punt waarom de jongere Engelsen nu te hoop lopen tegen de referendumuitslag.

Het enige verbazingwekkende in deze alinea is de opmerking dat ‘Het heeft de EU tot de grootste economie ter wereld gemaakt (groter dan de VS).’ Dit kan onmogelijk waar zijn vanwege de nog steeds haperende zuidelijke flank van de eurozone, tenzij alleen de geografische factor wordt meegeteld, zodat de combinatie tussen de totale bevolkingsomvang en het bijbehorende bbp de grootste van de wereld is. Maar de VS en China zijn toch economisch sterker dan de EU, of ik heb wat gemist in onze kranten?

# Een gemeenschappelijk markt komt niet tot stand door de afschaffing van regels, maar door een moeizaam bevochten compromis over gezamenlijke regels om die markt te laten werken en door een Europees gerechtshof dat interpretatieverschillen over die regels bindend kan beslechten. Een dergelijk systeem ziet er uit zoals alle politieke systemen. Net een uitvergrote versie van de Haagse politiek. Wie is er gelukkig met het functioneren van de Tweede Kamer? Waarom is de Eerste Kamer nog steeds niet afgeschaft? Met Europa is het niet anders: het tussenresultaat van 60 jaar touwtrekken is een gedrocht, maar dat het bestaat is een wereldwonder en het heeft een fantastisch resultaat opgeleverd.

Alleen nu de rest nog: openheid, transparantie en meer democratie.

# Ondanks deze successen is er in Europa veel onvrede. De opkomst van het populisme is echter geen specifiek Europees verschijnsel, zoals Donald Trump laat zien. De EU is slechts een uitlaatklep, ten onrechte. Het echte probleem van de middenklasse in Europa en de VS zit bij de opkomst van eerst China en daarna India. Deze landen met samen een derde van de wereldbevolking eisen hun deel van de wereldwijde koek. Dat gaat helaas vooral ten koste van de Europese en Amerikaanse middenklasse. Dat maakt het electoraat van Europa en de VS onzeker. Een effectief politiek antwoord leidt die onzekerheid in banen, bijvoorbeeld via sociale zekerheid en een ruimere indexatie van pensioenen.

Het is dan ook niet voor niets dat juist op dit verdelingsaspect Rutte met zijn VVD geen weerwoord heeft aan de oppositie omdat hij routineus alleen maar komt met de eigen Nederlandse welvaart. En dat is een eenzijdige blik op het wereldgebeuren. Maar geen oppositieleider die in staat is om Rutte daarin schaakmat te zetten. Het is alleen de vraag wat Teulings onder ‘een effectief politiek antwoord’ verstaat, aangezien dat uit zijn zin niet duidelijk wordt. Een ‘waar’ politiek antwoord, of ‘eerlijk’? Het heeft er veel van weg dat een ‘eerlijk antwoord’ leidt tot een versterking van onzekerheid van banen (en andere zaken), en dan bedoelt de econoom Teulings onbewust, maar niet benoemd, ook dat geen partij het aandurft om aan die onevenwichtigheid iets te doen. Rechtsvaardigheidsvraagstukken zijn nog steeds een ondergeschoven onderdeel van het politieke debat. Daar durft geen politicus zijn vingers aan te branden, vanwege de risico’s op electoraal verlies. Lafheid troef in de politiek.

# Premier Rutte liet naar aanleiding van brexit weten dat ook hij kritiek op Europa heeft. De strategie van Cameron: praten over Europa in de derde persoon. Maar daar is geen reden voor. Als lid van de Europese Raad heeft hij veel bereikt: welvaart, vrede en vrij reizen en studeren binnen de EU. Daar mag hij trots op zijn. En dat Brusselse politiek een beetje ‘ugly’ oogt? Who cares.

Het was natuurlijk bepaald geen ‘nieuwtje’ dat Rutte aangaf dat ‘ook hij’ kritiek op Europa heeft, want zijn VVD is toch een eurokritische partij geworden sinds Gerrit Zalm?

Mijn conclusie is dat de EU alleen van onderaf hervormd kan en moet worden, omdat het van bovenaf (top-down) niet snel zal lukken; slechts als er een algehele revolutie dreigt uit te breken zoals in 1848. Maar die omstandigheden komen wél razendsnel op ons af. Dus is het noodzakelijk dat het nieuwe EU-debat nu echt gaat starten en een permanent karakter krijgt tot het doel bereikt is.

[Coen Teulings is hoogleraar economie aan de Universiteit van Cambridge en oud-directeur CPB.]

Advertisements