Tags

,

Brexit is een gevaar voor Europese orde (Commentaar fd, 20 juni)

Deze kop slaat de spijker op z’n kop, al was het maar dat de Volkskrant vanochtend bij monde van Marc Peeperkern schreef dat ‘Zelfs als de Britten morgen besluiten dat zij blijven zal de malaise in de Europese Unie aanhouden. Een Brusselse ambtenaar: ‘De ambitie spoelt weg. Europa zit in de stront als nooit eerder.’ Want al zou ‘Remain’ morgen de uitslag zijn, dan nog zit de EU in de stront, ook al zal er dan een zucht van opluchting in Brussel opstijgen, al is daar helemaal geen reden voor. Het is eerder een teken of bewijs van overspannenheid van de Brusselse instituties. Mocht Brexit daarentegen een feit zijn, dan komt er langdurig spoedberaad hoe het met de EU verder moet gaan. In alle situaties dus gevaar voor de Europese Unie.

# Het standaardwerk van de Australische historicus Christopher Clark, Sleepwalkers, over de collectieve verdwazing van Europese elites voor de Eerste Wereldoorlog, lag vorig jaar op het nachtkastje van Angela Merkel. Hopelijk hebben ook de andere Europese leiders er wel eens doorheen gebladerd.

Het feit dat men zich dit kan afvragen over staatslieden geeft al te denken.

# Honderd jaar geleden crepeerden jonge Europeanen massaal in de Belgische en Franse modder. Om het conflict te beslechten was een tweede oorlog nodig. Europa werd de plek waar zes miljoen joden zijn uitgemoord en in 1945 oogden Rotterdam, Coventry en Dresden als Aleppo vandaag. Aan de ellende kwam pas echt een eind in 1989, met de ineenstorting van de Sovjet-Unie.

Maar die ellende kwam in andere vorm, en zelfs verdriedubbeld terug door de krediet-, schulden- en financiële crises die de EU overvielen. 

# Alleen al in het licht van de rampen in de vorige eeuw zou het een tragische farce zijn als allerlei aanhangers van meer soevereiniteit, meeliftend op xenofobe onderbuikgevoelens, erin zouden slagen de naoorlogse Europese orde op te blazen.

Het zou ook een tragische farce zijn als de EU-gremia zich nu weer blind zouden tonen voor de onvrede die in Europa heerst over het functioneren van de unie zelf. Zoals Frans Timmermans al heeft verwoord: Alle politici zijn medeverantwoordelijk voor de crisis waarin de EU nu al jarenlang verkeert en voor de invloed van de onderbuikgevoelens die in alle lidstaten leven. Populisten zijn opgestaan vanwege het gebrek aan visie van de traditionele partijen die steeds meer belangenbehartigers van hun eigen achterban zijn geworden. Dat die populisten niet met nieuwe visies zijn gekomen valt hun niet euvel te duiden aangezien zij het goed hebben aangevoeld dat de bevolking daaraan geen behoefte heeft en zich alleen onveilig voelt vanwege de veelheid van complexe ontwikkelingen in wereldwijd verband. Vandaar dat diezelfde populisten alleen maar ad hoc maatregelen voorstellen of zich beperken tot simplismen als ‘grenzen dicht’ voor de vluchtelingenstromen. Voor ‘gezond verstand’, zoals door Mathijs Bouman in FD vandaag geformuleerd, is geen ruimte meer binnen deze huidige context van (door) emotie(s) gedreven politiek. Het accentueert alleen maar de identiteitscrisis van zowel de EU als de lidstaten.

# Los daarvan brengt de EU-methode om soevereiniteit te delen — hoe moeizaam, ingewikkeld en knellend soms ook — enorme economische en machtspolitieke voordelen. Collectief zijn de Europeanen rijker en invloedrijker dan ze als onderdanen van 28 ­‘onafhankelijke’ landen ooit waren geweest.

De enige conclusie die uit deze formulering kan worden getrokken is dat het neoliberalisme met zijn zogenaamde ‘enorme economische en machtspolitieke voordelen’ en dus wederom geaccentueerd worden, maar nu beter herkenbaar als een vorm van permanente verslaving aan deze lege bewoordingen. Het karakteristieke economische denken vanuit het Brusselse machtscentrum blijft dus even dominant zoals het altijd al geweest is. En dat zal dus ook nooit meer aansluiting vinden bij de gevoelens van bevolkingen binnen de EU.

# Hopelijk houden de Britten donderdag het hoofd koel. Paniek over immigratie en soevereiniteit is gezocht. Het Verenigd Koninkrijk blijft altijd een eiland. En als de EU een echte federatie was, of zou moeten worden, zouden ze er nu niet voor kunnen kiezen eruit te stappen.

Vermoedelijk houden de Britten het hoofd uiteindelijk ook wel koel omdat de risico’s van een Brexit ernstiger zijn dan ooit eerder bij voorgaande referenda. Maar dat neemt niet weh dat de opvolgende zin dat de ‘paniek (…) gezocht is’, een uiterst vreemde opmerking is. Waarom is deze paniek gezocht? Het is helemaal geen gezocht argument omdat de genoemde verschijnselen van immigratie en de gedeelte soevereiniteit door grote minderheden, die dreigen meerderheden te worden, helemaal niet uit de duim gezogen zijn. Het zijn realistische kwalen binnen onze maatschappij geworden, waarvoor de politiek dus stekeblind is geworden. Vandaar de steeds groter wordende kloof tussen bestuur en burger en vandaar de opkomst in 2001 van Fortuyn die tot het tragische einde van zijn leven  in het opvolgende jaar heeft geleid. Fortuyn heeft onze politiek geprobeerd wakker te schudden, maar ook dat is hopeloos mislukt. Zijn populistische opvolgers hebben ook geen succes gehad in hun poging om het politieke bestel te renoveren naar de terugkeer van het gezonde verstand in het politiek debat en daarom zien de huidige populisten als PVV en VNL (en Denk) zich genoodzaakt voelen alleen eenzijdige kreten permanent te herhalen, denkend dat de bevolking alleen maar boodschap heeft aan die onderbuikgevoelens. Maar dat brengt de politiek wel steeds verder in het debattechnische moeras, waarin van echt oppositievoeren niets meer komt. Dit bestel dat zijn dieptepunt heeft gekregen in de vorm van uitgetreden leden uit andere fracties die wel de grote fracties van hun spreektijd beroven, maakt het alleen maar warriger. Die splinters komen volgend jaar ook niet meer terug. Ondertussen is het volstrekt onduidelijk hoe dit bestel hervormd moet worden en bestaan er geen antwoorden op de Europese knelpunten. Dit leidt dus nergens heen.

# Het Britse referendum wekt de vrees dat Europa opnieuw in diepe slaap op een historische vergissing afstevent. Een brexit kan een onbeheersbare kettingreactie op gang brengen, die uiteindelijk leidt tot het uiteenvallen van de Unie. PVV en Front National slijpen reeds de messen.

Ook al was dit Brexit-referendum van Cameron een verkiezingsbelofte tijdens zijn campagne, het wordt nu wel duidelijk dat deze belofte nooit had mogen worden gedaan, omdat de kans op een volledige afbraak van wat na de oorlog in decennia werd opgebouwd, en nog steeds – hoe onbeholpen dan ook – aanwezig is en dat – lees: DAT – is niet het oogmerk van de politiek, ook al voldeed het aan de behoefte van het EU-sceptische electoraat. Het was kortom een historische blunder van de Britse prime minister dat dit aan het electoraat werd toegezegd. Een institutioneel instituut dat gedurende decennia is opgebouwd mag nooit aan een referendum worden onderworpen, omdat het als thema een onbeheersbaar instrument is. Referenda zijn ideale middelen om kleine thema’s voor te leggen aan de bevolking, maar een lopend ‘traject’ waar generaties aan hebben gebouwd, kunnen niet op één keuzemoment worden teniet gedaan. De les is dus dat een groot project als de EU niet aan een referendum mag worden onderworpen, maar gerepareerd dient te worden. En daarvoor zal in de toekomst steeds een samenwerking tussen weer die ‘bestuurder’ en ‘burger’ noodzakelijk zijn. En zo komt het politiek besluitvormingsproces gaandeweg steeds dichter bij de bevolking zelf uit, omdat de politiek daar zelf een chaos van heeft gemaakt.

# Het vertrek van de Britten zou de afweging van pro’s en contra’s voor ieder land veranderen. Spanje wordt nettobetaler. Oost-Europa raakt een belangrijk steunpunt kwijt. Het Ierse vredesproces komt in de knel. Het handels- en marktgerichte kamp — Duitsland, Nederland en de Scandinavische landen — kan geen blokkade meer opwerpen tegen dirigistische wetgeving. De Duitse dominantie wordt een nog groter probleem, ook voor de Duitsers zelf. Als de Duitse elite de meerwaarde niet meer ziet, is het afgelopen.

Zo is met maar net.

Advertisements