Tags

, , ,

Maak de EU nu eens werkbaar (Adriaan Schout, Opinie & Debat/de Volkskrant, 21 juni)

Brexit | Nederland moet in een vaste groep gelijkgezinde landen rond Duitsland streven naar versterking van de macht van de lidstaten in de Europese Unie.

Dit is een goede samenvatting van kernproblemen van de EU in een nieuwe bijdrage van Adriaan Schout, met ook snoeiharde conclusies over ontstane onevenwichtigheden binnen diezelfde Unie.

# Of de Britten vertrekken of niet, de EU moet hervormen. De Britten zijn niet de enigen die morren.

Dit is een waarheid als een koe omdat geen enkele organisatieadviseur de huidige Europese instituties het toppunt van effectiviteit en efficiency zou durven noemen en dat moet wel het geval zijn.

# Het jarenlang herhalen van onbegrijpelijke mantra’s zoals ‘subsidiariteit’ en ‘de EU moet groot op grote en klein op kleine dingen zijn’ heeft de steun voor Europese integratie natuurlijk niet vergroot. Tijd om piketpaaltjes te slaan waar veranderingen nodig zijn.

Al deze onderdelen zijn inderdaad voor verbetering vatbaar, of liever: noodzakelijk.

# De grootste pijn zit in de Europese centralisatie die de euro afdwingt en in de zoektocht naar een EU als staat. Met vier piketpaaltjes krijgt de EU al een andere richting. Ten eerste: de euro kan niet van bovenaf versterkt worden, maar Eurolanden zelf moeten hervormen. Wensdromen over verdiepte integratie, eurobudgetten en een europarlement miskennen dat de oorzaak van de eurocrisis bij de lidstaten ligt. Met falende en achterblijvende lidstaten is de eenheidsmunt onhoudbaar.

Terechte punten. Maar de constatering dat de oorzaak van de eurocrisis bij de lidstaten ligt, levert weer een conflict op tussen calvinistische en katholieke lidstaten, waar blog nr 3 (zie tekst Erwin van der Brink)  over ging. De falende lidstaten zijn namelijk allemaal katholiek en dus is de unie van twee snelheden geen strikt economisch onderscheid, maar een religieus-cultureel onderscheid, dat niet 1-2-3 is te overbruggen. Rationaliteit wordt hier overstemd door irrationale emoties en gevoelens, die teruggaan tot de wortels van natiestaten die nu lidstaten zijn. En daarmee wordt duidelijk dat Duitsland en Nederland bij een eventuele uitkomst van een uittreding van het Verenigd Koninkrijk direct het initiatief als ‘tegenzet’ nemen: de oprichting van de kleine, zakelijke unie van de noordelijken. Met als belangrijkste kenmerk dat ‘falende en achterblijvende’ lidstaten verboden ofwel onmogelijk zijn.

# De zwakke basis van de euro kan benoemd worden: Italië, Frankrijk, Spanje, Portugal, Slowakije, Slovenië, Griekenland en toch ook België. Hoe zwakker deze landen, hoe meer de EU moet inspringen, en hoe meer de EU als federale staat opgetuigd moet worden. Eurolanden moeten niet alleen hun staatshuishouding op orde hebben maar ook hun rechtsstaten, wetgevingskwaliteit, onderwijs, corruptiebestrijding, onafhankelijke toezichtsautoriteiten enzovoort.

Helaas voor de lidstaten ten zuiden van Frankrijk en Italië zijn de genoemde kwaliteitseisen niet in orde. Het wordt dus tijd voor een nieuwe zakelijkheid.

# Het is onacceptabel dat Frankrijk, als groot euroland, uit de toptwintig van concurrerende landen is gevallen en dat corruptie in eurolanden blijft tieren. Als de euro zo doorgaat, verbrokkelt de EU. Niet de EU is het probleem maar de zwakte van lidstaten. Lidstaten moeten nu echt eens gaan moderniseren. Dit betekent ook dat ECB-president Draghi zijn schulden-subsidies moet stopzetten.

Wat de laatste zin betreft, kan alleen maar geconstateerd worden dat Draghi’s beleid geheel aansluit bij de mondiale economische blokken als de VS en Japan. Omdat ik geen vakeconoom, laat staan macro-econoom ben, kan ik de logica van deze mondiaal geaccepteerde strategie niet beoordelen. Tot heden heeft die kwantitatieve verruiming wel gewerkt, althans zo lijkt het; tot nader orde. Als het moment zou aanbreken dat het een desastreus beleid is geweest, maar dan implodeert tegelijkertijd de gehele mondiale economie en dat is alles over en uit…

# Ten tweede: risico’s moeten vooral door landen zelf gedragen worden. De no-bail-out moet terug. Dit slaat ook op de banken. Lidstaten en investeerders moeten zelf oppassen dat banken geen systeemrisico’s worden. Met een paar regels over gedwongen afwikkeling van banken, over onafhankelijk nationaal en Europees toezicht komen we verder dan met het delen van verliezen. Risico’s zijn normaal en moeten niet op EU-niveau getild worden. Lidstaten en banken mogen niet ontslagen worden van hun eigen verantwoordelijkheden.

De vraag is of ‘risico’s vooral door landen zelf gedragen moeten worden’, aangezien dit economisch gesproken geen ‘landenkwestie’ is, maar van economische systemen of stelsels die volkomen met elkaar vervlochten of verweven zijn, zoals de kredietcrisis heeft aangetoond. Hier zal met andere woorden nog nader onderzoek noodzakelijk zijn, aangezien mijn indruk is dat ook de economenwereld hier nog geen afdoende verklaring voor gevonden heeft. Ik vermoed dat de moderne technologie en supersnelle megacomputers nieuwe wetmatigheden hebben geschapen, die binnen de wetenschap nog onvoldoende in kaart zijn gebracht.

# Ten derde: de Europese Commissie moet af van de ‘politieke’ ambities die president Juncker koestert. De Commissie moet toezien op uitvoering en handhaving van economische regels. Daartoe moet de Commissie worden opgeknipt. Onderdelen zoals het Europese Centraal Planbureau, het Europese statistiekbureau en het orgaan dat toeziet op de kwaliteit van Europees beleid moeten na jaren discussie eindelijk eens op afstand worden geplaatst. Onafhankelijk toezicht en bijbehorende taken horen simpelweg niet in een politieke commissie thuis. Er is geen respect op te brengen voor het talmen van de Commissie.

Ongetwijfeld is de laatste opmerking technisch vanuit de praktijk gesproken juist, maar wederom kan dat talmen verklaard te worden door eerder genoemde eeuwige loopgravenoorlogen in de achterkamers van de Commissie. Maar ten aanzien van deze hele passage kan simpelweg worden vastgesteld dat iedere organisatieadviseur het hiermee eens is.

# Verder kan de Commissie kleiner. Een kleine Commissie is simpelweg gedwongen om veel met lidstaten samen te werken. Nu bestaat te veel het idee dat lidstaten het probleem zijn en dat de EU taken kan overnemen. Zonder volwaardige lidstaten geen EU. Een sterke onafhankelijk Commissie is essentieel maar een groeiende politieke Commissie is een gevaar.

Met de opmerking dat de Commissie kleiner ‘kan’ worden zalvende woorden gebezigd. De eerder aangehaalde organisatieadviseur spreekt in imperatieven: De Commissie dient kleiner wat personele bezetting te zijn om functioneel te werken en efficiënt te kunnen besluiten. Daarvoor bestaan technische normen. Een dagelijks bestuur van de Unie mag niet meer dan 10 leden hebben en de overige Commissarissen worden in sectorraden ondergebracht. De huidige Commissie-Juncker is ongeveer naar dit model opgezet, maar de vraag is of het niet ‘erg stil blijft’ op het punt van hervormingen. Mogelijk is deze Commissie ook overvallen door de vluchtelingencrisis.

# Ten vierde: voorkom Europese belastingen en schaf zinloze subsidiestromen af. Discussies zijn gestart over herziening van het EU-budget. In zuidelijke lidstaten, maar ook binnen de Europese instellingen, leeft de wens tot ‘eigen’, Europese belastingen. Die zouden de laatste en ultieme Europese gamechanger zijn. Met belastingen wordt de Commissie een EU-minister van Financiën en wordt het EP een echt parlement. Als de deur naar Europese belastingen op een kier staat, zullen meer belastingen volgen. Belastingen zijn dus dé opstap naar de EU als staat waar geen draagvlak voor is.

Weer die zuidelijke lidstaten…

# Bij dit punt hoort ook de herziening van uitgaven voor landbouw, regio’s en investeringen. Pas de regels toe: geen EU-subsidies als de meerwaarde twijfelachtig is. Genoeg subsidies waar geld wel nodig is.

De vraag is of dit alles haalbaar is, want dat laat zich – tegen de achtergrond van eeuwige ruzies – niet direct realiseren. De noodzaak van de oprichting van een noordelijke unie is, zo gezien, veel dichterbij. Die optie zou ook direct ingezet kunnen worden bij de onderhandelingen die automatisch volgen bij een uittreden en zelfs bij een aanblijven als lid door het VK, als ook onderhandelingen noodzakelijk zijn vanwege de eisen die dan gesteld zullen worden.

# Er zijn meer piketpaaltjes te noemen die burgers helderheid geven. Bijvoorbeeld, vervang de Ever Closer Union in het Verdrag door Ever Stronger European Member States. Juncker als gekozen commissiepresident was ook een brug te ver. Echter, bovengenoemde uitgangspunten schetsen al belangrijke contouren.

Zo is dat! Rutte kan als voorzitter van de Unie in zijn laatste weken hier werk van maken!

# Het afdwingen en bewaken van piketpaaltjes vereist macht. Nederland heeft daarvoor een andere EU-strategie nodig. Minister van Buitenlandse Zaken Hans van Mierlo wilde ‘in de oksel van Frankrijk en Duitsland’. Ben Knapen zette als staatssecretaris in op ‘wisselende coalities’. Dat was prima toen de EU nog ging om de interne markt met wisselende onderwerpen. Maar om een strategische lijn te bewaken, moet Nederland investeren in een vaste groep gelijkgezinde landen rond Duitsland, zoals Denemarken, Tsjechië, Oostenrijk, Zweden en Finland. Dit is de tijd om gezamenlijk een onwerkbaar Europa te voorkomen.

Wijs en visievol opgemerkt door de auteur! De EU moet en kan gered worden. Het zijn de lidstaten die er een chaos van gemaakt hebben en nu is het moment van een krachtig tegengeluid aangebroken.

[Adriaan Schout is coördinator Europa bij Instituut Clingendael.]

Advertisements