Tags

Polen dwingen EU tot felle reactie (Stéphane Alonso, Buitenland/NRC Handelsblad, 5 januari)

Vijf vragen over het Brusselse dreigement jegens Polen

Europa is bezorgd over een teloorgang van de rechtsstaat in Polen. Vijf vragen over de Poolse kwestie.

1 Waar is de Commissie bezorgd over?

# De nationaal-conservatieve partij partij Recht en Gerechtigheid (PiS) wist in oktober niet alleen een meerderheid in de Sejm, het Poolse parlement, te bemachtigen, eerder won ze ook al de presidentsverkiezingen. Dat plaveit de weg voor ingrijpende veranderingen: eerder drukte de partij al een wet door over het Hooggerechtshof, die, zeggen critici, de onafhankelijkheid van de opperrechters flink beknot.

De nieuwe nationalistische regering wil direct na de verkiezingen alles in het land naar zijn hand zetten. De vraag is of dit land, dat evenals alle andere voormalige Oost-Europese, Comecon-landen, wel voldoende waren/zijn voorbereid op de geijkte democratische maatstaven die in de EU gelden. Deze eerste handelingen lijken erop te wijzen dat die politiek-psychologische karaktertrekken van de Poolse bevolking niet lijken te wijzen op een degelijke politiek-culturele voorbereiding van diezelfde bevolking ten aanzien van de EU-normen en waarden. De huidige Commissie zit nu op de blaren van de voorgaande commissies.

# Vorige week kwam daar een mediawet bij en een wisseling van de wacht bij publieke televisie- en radiozenders. De ook door PiS gecontroleerde Senaat maakte in de afgelopen weken overuren, ondanks Kerst en Oud en Nieuw, en ondanks twee brieven uit Brussel van Frans Timmermans, waarin de tweede man van de Europese Commissie waarschuwt voor overhaast handelen, en waarin hij om uitleg vraagt. Nieuw aangetreden Poolse regeringen hebben er altijd een handje van om eigen benoemingen door te drukken, maar de snelheid waarmee het nu gebeurt, wordt als schokkend ervaren, ook door steeds meer Polen zelf.

Nieuwe politieke machthebbers lijken de neiging te hebben zich autocratisch en dictatoriaal te willen gedragen, zoals men dat onder de communistische regimes al gewend was. Bij een klinkende verkiezingsoverwinning ziet men zijn kans schoon.

# Vlak voor Oudjaar werd de Poolse publieke omroep feitelijk onder politiek toezicht gesteld. ‘Re-polonisatie’ is het onheilspellende begrip waarmee de directies en hoofdredacties van de omroep per direct zijn vervangen door kandidaten die de PiS (wel) ‘mediale dekking’ willen geven.

Een moderne vorm voor nepotisme.

# Eerder benoemde de regering vijf eigen kandidaten voor het Constitutionele Hof en maakte het Hof vleugellam door het voortaan besluitvorming met 2/3e meerderheid op te leggen.

Dit soort praktijken moeten via het Handvest van de EU gemakkelijk te pareren zijn.

 

2 Welke maatregelen kan Brussel nemen?

# Op papier is veel mogelijk. Zo biedt artikel 7 van het Verdrag van Lissabon de mogelijkheid om een EU-land het stemrecht te ontnemen bij vergaderingen van Europese ministers of regeringsleiders. Dit staat in Brussel bekend als de ‘nucleaire optie’. Het in stelling brengen hiervan vereist in ieder geval een viervijfde meerderheid, en dat geldt al als een onneembare drempel. Bovendien strookt zulk grof geschut niet met politieke conventies: doorpraten heeft vaak de voorkeur.

Het praktische probleem met regeringen als de Hongaarse en de Poolse is natuurlijk dat deze Oost-Europese regeringsleiders geneigd zijn elkaar te gaan dekken, zodat een viervijfde meerderheid (binnen de Commissie) op voorhand al onbereikbaar wordt. Dus is er alweer een weeffout in de structuur van de EU aan de oppervlakte gekomen.

# De Commissie kan een lidstaat voor de rechter slepen, die een boete kan opleggen. Maar ook dat is niet eenvoudig omdat heel precies moet worden aangetoond welke wetten dan zijn overtreden.

# In maart 2014 creëerde de Commissie daarom een ‘rule of law mechanism’, een brug tussen ‘niets doen’ en ‘grof geschut’. Eerst krijgt een land een ‘opinie’ uit Brussel. Daarna een ‘aanbeveling’. Daarna kunnen alsnog sancties volgen.

3 Waarom bemoeit Brussel zich hiermee?

# Alleen landen met een functionerende rechtsstaat, waar fundamentele rechten zijn gewaarborgd, kunnen EU-lid worden. Aspirant-leden kunnen doorgaans gemakkelijk tot de orde worden geroepen, maar zodra landen zijn toegetreden, is dat veel moeilijker, is in de afgelopen vijftien jaar herhaaldelijk gebleken. Toen de extreem-rechtse FPÖ van Jörg Haider in 1999 doordrong tot het Oostenrijkse machtscentrum, besloten EU-landen tot een diplomatiek isolement. Dat bleek moeilijk uitvoerbaar, en Haider werd nóg populairder. In 2010 raakte Frankrijk in opspraak, toen het Roma als etnische groep wilde deporteren. En de bezorgdheid over de media en rechterlijke macht in Hongarije groeit al jaren. Het was vooral de agressieve politiek van de Hongaarse premier, Viktor Orbán, die in 2014 inspireerde tot het ‘rule of law mechanism’.

4 Wordt Polen onder toezicht geplaatst?

# Formeel nog niet. Volgende week woensdag, op 13 januari, houden voorzitter Juncker en zijn Commissie een eerste „verkennend debat” over de situatie in Polen, zegt een woordvoerder. Maar in feite betekenen de door Timmermans geschreven brieven dat het land al onder het vergrootglas ligt.

# Overigens is het zo dat het ‘rule of law mechanism’ formeel pas in werking kan treden als Polen die brieven beantwoordt. Warschau heeft laten weten dat het op een antwoord broedt. In de tussentijd woedt een felle woordenstrijd. Eurocommissaris Oettinger, die over media gaat, zei zondag in de Frankfurter Allgemeine Zeitung dat er al „veel redenen” zijn om het mechanisme op Polen los te laten. Een directeur van een radio- of tv-zender kan volgens hem niet zomaar worden ontslagen. „Dat zou arbitrair zijn.” Martin Schulz, voorzitter van het Europees Parlement, zei onlangs dat de gebeurtenissen in Polen „de karakteristieken van een coup” hebben.

 

5 Waarom is iedereen zo fel jegens Polen?

Het overheersende gevoel in Brussel is dat EU-instellingen destijds met Hongarije niet fel genoeg zijn geweest en zaken te veel op hun beloop hebben laten gaan. Ook Boedapest kreeg stapels post van de Commissie, maar de status daarvan was niet altijd duidelijk. Nu wordt er al in een heel vroeg stadium veel systematischer opgetreden. Deze Commissie heeft Fundamentele Rechten bovendien hoog op de agenda gezet: het is voor het eerst dat een Eurocommissaris (Timmermans) zo expliciet met deze portefeuille is belast.

Deze houding van de commissie is ook noodzakelijk omdat anders het de commissie anders onmogelijk wordt gemaakt te besturen vanwege de veelheid van crises die de EU teisteren. Nog eens een nieuw aangetreden regering van een lidstaat maakt het onmogelijk om de Unie in een evenwichtig tempo tot ‘volwaardig’ wasdom te brengen.

# Bovendien staat er nu ook veel meer op het spel: Hongarije was een redelijk geïsoleerd geval, het ging om relatief klein land. Polen is zakelijk en politiek belangrijk voor Duitsland, het geldt als een grote speler in Brussel. De crisis rondom het land komt op een uiterst ongelukkig moment, juist nu de EU al met verschillende crises tegelijk worstelt (Oekraïne, Syrië, vluchtelingen, euro).

# Op de achtergrond speelt ook de opmars van het Franse Front National mee, een partij die, mocht zij aan de macht komen, ook voor het nodige vuurwerk zal zorgen.

Dit lijkt inmiddels een achterhaalde kwestie aangezien de opmars van het Front National bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen gestuit is. Het Front heeft zijn grenzen bereikt. Maar dat had net zo goed anders kunnen uitpakken, zal de tegenreactie kunnen luiden. Zuiverder is te wijzen op de speculatieve trends die door de opiniepeilingen wordt mogelijk gemaakt, die extreme uitslagen laten zien. Alleen bij de echte verkiezingen is het electoraat geneigd om een ware en eerlijke uitslag te laten zien die evenwichtig is. En populisme zal nooit die evenwichtigheid kunnen doorkruisen.

 

Advertisements