Europa, Europa, Europa (Laatste column Jaap van Manen, Opinie & Dialoog/fd, 31 december)

# Dit wordt mijn laatste column in Het Financieele Dagblad. In het begin van 2016 komt de Monitoring Commissie Corporate Governance Code met voorstellen voor een update van de Corporate Governance Code, die geldt voor Nederlandse beursfondsen. Het ligt voor de hand dat over die voorstellen discussie zal plaatsvinden.

Dank Jaap van Manen! Het ga u goed.

# Misschien had ik daar wel meer over moeten schrijven, want het belang van een sterk Europa kan niet genoeg benadrukt worden. Voor de oplossing van veel grote problemen is Nederland te klein. Vraagstukken op het gebied van persoonlijke en economische veiligheid vragen om oplossingen op Europees niveau. Voor het oplossen van vraagstukken op wereldniveau is Europa onontbeerlijk. En dat Europa functioneert buitengewoon moeizaam. Als we dat niet veranderen, ziet het er niet goed voor ons uit.

Als het gaat om het ‘belang van een sterk Europa’, dan hebben we het afgelopen decennium, dus voorafgaande aan de vele crises die de EU getroffen heeft na de kredietcrisis van 2007, dat de EU geheel en al gefixeerd is op de economie, of liever – zoals Jesse Klaver zou formuleren – op economisme. Die focus is geheel ten koste gegaan van het menselijke Europa, van het menselijk gezicht van de EU dat in feite het neoliberale Anglicaanse model is geworden. Het continentale Europa heeft het Rijnlandse model verwaarloosd. Het zogenoemde ‘democratisch tekort’ is steeds sterker geworden.

Wat betekent dit eigenlijk precies, dat democratisch tekort, want er wordt veel over geschreven! Het democratisch tekort betekent in groot verband wat iedere EU-lidstaat binnen nationaal verband al heeft gemerkt: de representatieve democratie werkt niet meer omdat de burger, het electoraat in het algemeen, zich niet gehoord en niet gezien voelt door de politiek, ook al blijven de politieke partijen tijdens verkiezingscampagnes ijverig flyeren; tegen beter weten in. Die flyeraars beseffen nog niet dat er nog maar 1% van de kiesgerechtigden lid is van een politieke partij, zoals ik van de week op radio1 (Thierry Baudet) hoorde; hij heeft op dit punt gelijk, maar op alle overige punten verschillen we stelselmatig van mening. Die representatieve democratie stelt niets meer voor en dat betekent ook het failliet van dit politieke bestel. Anders uitgedrukt: in de 19e eeuw een prima systeem zonder een goed opgeleide electoraal publiek, maar in de 21e eeuw volkomen achterhaald, zeker met de huidige technologische mogelijkheden. Nu is er alle mogelijkheid voor een digitaal politiek aangestuurd stelsel, en dus een directe democratie, waardoor iedere belangstellende burger mee kan bepalen en meebeslissen over de politieke besluitvorming. Diezelfde fout wordt vanzelfsprekend ook in Europa van de EU gemaakt; men weet immers niet beter, gewend en verslaafd aan die representatieve democratie als men is. Bijgevolg weet niemand wat daar in Brussel gebeurt, enig idee wat het Europees Parlement doet en de Europese Commissie doen; iedere nationale politieke elite (parlementariërs als bewindslieden per lidstaat) is zo druk bezig met vergaderen en intern overleggen voeren, dat fatsoenlijke uitleg aan de bevolking en de burger niet meer mogelijk is; ze draaien allemaal hun overbekende riedels af. Afgedraaide grammofoonplaten. Daarom werkt die representatieve democratie niet meer en komt het electoraat in opstand tegen dit bestel. Vandaar dat het referendum in het VK een lakmoesproef wordt, voor datgene wat veel breder leeft. Voor de houdbaarheid van de EU als zodanig.

# De druk waaronder mensen menen [sic!] te staan, gaat nogal eens ten koste van de kwaliteit van hun oordeelsvorming. Dat mensen het niet met mij eens zijn vind ik boeiend en uitdagend. Van een columnist waar iedereen het mee eens is, kan beter afscheid worden genomen. Het gaat juist om het debat. Maar het is de toon die de muziek maakt. En die toon is bij het vluchtelingendebat heel anders dan bij andere debatten waar ik aan heb deelgenomen.

Het debat over de EU heeft dus onder het electoraat nooit plaatsgevonden en dat is de makke van dit stelsel. Eigenlijk is het laboratoriumexperiment EU allang mislukt, ware het niet dat de economie toch wel blijft doordraaien, en de tekorten van datzelfde EU wel herstelbaar zijn, als de burger zijn actieve spreekrecht toegewezen krijgt, om alsnog zijn democratisch tekort op te heffen.

# Medemenselijkheid is zo’n ideaal, net zo goed als democratie en vrijheid van meningsuiting. Omdat er geen sprake is van een goed functionerende democratie op Europees niveau ligt de sleutel voor de oplossing van deze crisis bij regeringsleiders op nationaal niveau. Die regeringsleiders richten zich, uitzonderingen daargelaten, vooral op het nationaal belang en krijgen juist vanwege de emoties die hoog zijn opgelopen, te weinig ruimte om te handelen in het belang van Europa en de daarbij behorende idealen.

Hier wordt het economisme van Van Manen weer duidelijk weergegeven: ‘de oplossing van deze crisis bij regeringsleiders op nationaal niveau. Die regeringsleiders richten zich, uitzonderingen daargelaten, vooral op het nationaal belang en krijgen juist vanwege de emoties die hoog zijn opgelopen, te weinig ruimte om te handelen in het belang van Europa en de daarbij behorende idealen.’ Waarom zijn die emoties zo hoog opgelopen? Omdat de EU-burger geen stem heeft – alleen het stemrecht is geen stem – en daardoor niet gezien en niet gehoord wordt. Jammer dat Van Manen dat allemaal niet ziet. Desondanks mogen we hem dankbaar zijn voor zijn columns, aangezien die duidelijker hebben gemaakt waar het de EU aan mankeert. Ze maken (een deel van) het electoraat bewuster, maar anders dan hij dat bedoeld heeft!