Tags

, , ,

‘Het geloof in de rationale mens is de bron van de financiële crisis’ (Martine Wolzak, Weekend/fd, 24 oktober)

‘De economische mens bestaat niet, en toch houden we dat idee vast’

# Het is het beroemdste maal uit de klassieke economie: het avondeten van Adam Smith. In Wealth of Nations stelt hij dat het niet uit de goedheid van hart is dat de slager, de brouwer en de bakker het voedsel voor ons diner leveren. Het is welbegrepen eigenbelang. Dit inzicht is een van de fundamenten van de moderne economische theorie.

# ‘Maar wie kookte dan dat diner voor Smith?’, vraagt de Zweedse publiciste Katrine Marçal (32) zich af. Het antwoord is zijn moeder. Smith trouwde nooit en werd zijn hele leven door haar, een weduwe, verzorgd. Toch krijgt zij geen vermelding in de totstandkoming van het maal dat zo belangrijk is voor Smiths economische theorie.

# De afwezigheid van de moeder van Smith is het vertrekpunt van Marçals boek dat een bestseller werd in het Verenigd Koninkrijk met de titel Who Cooked Adam Smith’s Dinner? ‘Kookte zij uit eigenbelang? Of omdat zij om hem gaf?’, vraagt Marçal zich af. De klassieke economie is volgens haar alles vergeten wat – met name — vrouwen doen uit andere motieven dan eigenbelang. Dat begon bij Adam Smith, maar anderen zijn daar mee doorgegaan en heeft geleid tot een mensbeeld in de economie dat weinig met de werkelijkheid van doen heeft.

# Met het boek schaart Marçal, die economie en politicologie studeerde in Zweden en een column heeft in de krant Aftonbladet, zich bij de jonge critici van de klassieke economie en ‘het financiële systeem’ die zijn opgestaan na de financiële crisis van 2008. Denk in Nederland aan Joris Luyendijk en GroenLinks-leider Jesse Klaver met zijn missie tegen het ‘economisme’. Deze week verschijnt Marçals boek in het Nederlands, met de titel Je houdt het niet voor mogelijk (een verwijzing van de uitgever naar het boek Dit kan niet waar zijn van Luyendijk).

U richt uw pijlen op ‘de economische mens’. Wat is er mis met hem?

# ‘We veronderstellen nog steeds dat mensen, in hun rol in de economie, allemaal hetzelfde zijn’

# ‘Hij bestaat niet. De enige mensen die hier vagelijk op lijken, die vooral uit eigenbelang handelen, zijn kinderen jonger dan vijf. Wat mij interesseerde is dat hij in mijn ogen heel mannelijk is; competitief en rationeel. Hij is niet emotioneel of lichamelijk. We veronderstellen nog steeds dat mensen, in hun rol in de economie, allemaal hetzelfde zijn: gedreven door eigenbelang. We weten al dat dit niet waar is. Nobelprijswinnaars in de jaren zeventig hebben dat al aangetoond.

En toch houden we vast aan dit idee. Ik noem het de dominante religie van onze tijd. Populaire boeken als Freakonomics, Spousonomics passen economische theorieën — over eigenbelang, over hoe vraag en aanbod de prijs van komkommers bepaalt — zelfs toe op je liefdesleven, op relaties.’

Toch is de wereld nog nooit zo welvarend geweest als nu. Moeten we de economische mens niet dankbaar zijn?

# ‘Zeker. Het is duidelijk dat marktwerking enorm heeft bijgedragen aan het terugdringen van armoede in de wereld. Ik ben ook niet tegen markten. Maar er zijn ook problemen: ongelijkheid, de achterstelling van vrouwen, milieuvervuiling en de opkomst van de superrijken.’

Was onze wereld anders geweest als de economische mens een vrouw was geweest?

# ‘Economische theorieën zijn zo dominant geworden, als we die aanpassen zal de wereld ook veranderen

# ‘Ik wil hem niet vervangen door een vrouw. Wat ik betoog, is dat economie weer een sociale wetenschap moet worden, zoals de andere gedragswetenschappen. Kijkend naar echte mensen en de echte wereld. Economische theorieën zijn zo dominant geworden, als we die aanpassen zal de wereld ook veranderen. Denk bijvoorbeeld aan hoe we het bruto nationaal product meten. Als dat ook onbetaald werk in het huishouden mee zou nemen, zou dat een totaal ander beeld van de wereld geven. Voor ontwikkelingslanden geldt dat des te sterker.’

U ziet een verband met de huidige financiële crisis.

# ‘Het geloof in de rationele economische mens is de bron van deze crisis: de overtuiging dat de mens altijd rationeel is, markten daarom ook altijd rationeel zijn en zeepbellen, zoals opgeblazen prijzen van aandelen of vastgoed, niet kunnen optreden. Dat is ook wat economen aan politici vertelden voor de val Lehman Brothers in 2008.

# Ik geloof niet zoals Christine Lagarde (de topvrouw van het Internationaal Monetair Fonds, red.) dat wanneer Lehman Brothers Lehman Sisters had geheten, er geen crisis zou zijn geweest. Zo simpel ligt het volgens mij niet. Maar ik denk wel dat het geloof in de onfeilbare markt voortkomt uit het geloof in de rationele economische mens.

Dat geloof is begonnen met het radicale idee van Adam Smith, maar we kunnen hem natuurlijk niet helemaal de schuld geven. Het idee van de onzichtbare hand als organiserend principe van de economie noemt hij in de Wealth of Nations maar een keer. Het is later door anderen verder uitgebouwd tot het economische mensbeeld dat nu zo dominant is geworden.’

Had een meer realistische economische mens een verschil gemaakt?

# ‘Absoluut. Kijk maar naar het debat dat is ontstaan na de crisis. Het werk van de econoom Keynes over de rol van emoties in de economie krijgt weer veel meer aandacht. Net als dat van gedragseconomen die betogen dat we niet altijd rationeel zijn, maar ons laten beïnvloeden door anderen, door onze emoties. Als we dat eerder hadden gedaan hadden we meer economen gehad die waarschuwden voor zeepbellen. Dan hadden politici die risico’s wel meegewogen.’

‘We hadden na de vorige crisis maatregelen kunnen nemen om een nieuwe crisis te voorkomen.’

# Maar een door schuldexplosie aangejaagde crisis bestaan al zolang als dat de mensheid schulden maakt, al uit de tijd van Mesopotamië, lang voor Adam Smith. We hebben ze nooit weten te voorkomen.

‘In Mesopotamië hadden ze ziektes die we nu kunnen genezen. In de meeste wetenschappen verwacht je toch enige vooruitgang over de eeuwen.’

# Econoom Kenneth Galbraith schreef al in zijn boek over de crisis van 1929 dat als de laatste overlevende van de crisis sterft, er een nieuwe crisis zou ontstaan. We leren niet.

# ‘Ik denk dat we het hadden kunnen voorkomen. We hadden na de vorige crisis maatregelen kunnen nemen om een nieuwe crisis te voorkomen. Dat hebben we opnieuw niet gedaan.’

Nieuwe, frisse geluiden over de economie, die zeker de huidige economische theorieën aan het wankelen gaan brengen. Dat wordt de hoogste tijd omdat we verslaafd zijn aan oude denkvermogen, of te lui zijn om nieuwe ideeën en gedachten te scheppen. Wetenschappers als econoom Katrine Marçal zijn hard nodig.

Advertisements