Tags

, ,

‘Tijd voor een Uber voor de politiek’ (Wouter van Noort, Economie/NRC Handelsblad, 8 en 9 augustus)

Interview Moisés Naím: Machthebbers raken hun invloed sneller kwijt dan ooit, zegt de econoom. Dat zorgt voor veel snellere vooruitgang, maar anarchie ligt op de loer: Iedereen heeft een beetje macht, maar niemand kan meer ergens over beslissen.””

# Dat boek, The End of Power, was al bijna twee jaar oud. Waar kwam ineens al die heisa vandaan? “Mark Zuckerberg, de oprichter van Facebook, was een leesclubje begonnen. En mijn boek was het eerste dat hij uitkoos. Totaal onverwacht.” Meteen was de papieren editie vrijwel overal uitverkocht. En werd het boek alsnog een wereldwijde bestseller.

# “Er staat dagelijks nieuws op de voorpagina’s dat mijn stelling bewijst. Let wel: ik zeg niet dat er geen macht meer is in de wereld. Het zou nogal dom zijn om niet in te zien dat Poetin, Google, JP Morgan en het Vaticaan heel machtig zijn. ze zijn alleen veel beperkter in wat ze met die macht kunnen doen dan vroeger. Hun macht is veel vluchteriger.”

Macht is kortom gedemocratiseerd geraakt, de spreiding van macht is veel breder geworden. Het verschil met de machtsfactor in de Middeleeuwen is uitermate duidelijk. De wereld is er in dat opzicht sterk op vooruit gegaan.

# Volgens Moisés Naím komt de afbrokkeling van macht door drie grote revoluties die zich op langere termijn voltrekken, de ‘drie M’s: Meer, Mobiliteit en Mentaliteit. Ten eerste is er door technologische vooruitgang méér van alles: meer voedsel, meer gezondheid, meer welvaart. Mensen die ‘meer’ hebben, laten zich minder makkelijk vertellen wat ze moeten doen door een machthebber dan hele arme mensen, is zijn stelling.

# Mobiliteit is ook spectaculair toegenomen: zowel fysieke mobiliteit, ook over grenzen heen, als virtuele mobiliteit, dankzij internet. Naím denkt dat mensen die gemakkelijker van het ene naar het andere land gaan lastiger te domineren zijn door een machthebber dan mensen die binnen de landsgrenzen blijven.

# Bij de derde M, van mentaliteit, beschrijft Naím hoe burgers door deze ontwikkelingen steeds veeleisender worden jegens hun machthebbers, waardoor de druk op hen sterk is toegenomen. ‘

Bij deze laatste factor mag ook de leerplichtwet genoemd worden, die in Europa sneller wettelijk werd vastgelegd en ingevoerd dan buiten-Europese landen, zoals Turkije. Maar de na de Industriële revolutie ingevoerde onderwijsinfrastructuur is een cruciale factor geweest in het ontwikkelingsproces dat leidde naar de ‘spreiding van kennis, macht en inkomen’, waarmee ook mentaliteit werd ontwikkeld en mobiliteit een uitvloeisel was. Ook daarmee heeft de mondiale wereld een grote stap vooruit gezet.

En naar de praktische politiek toe komt Naím met verrassende en zelfs profetische uitspraken:

# Zo optimistisch als Moisés Naím is over de gevolgen voor de economie, zo bezorgd is hij over de gevolgen voor de politiek. Hij ziet het verval van macht namelijk ook in internationale betrekkingen, in oorlogen. In gewapende conflicten van de laatste decennia overwint volgens Naím steeds vaker de kleinste partij. Dat vergroot de instabiliteit. Bewegingen als Islamitische Staat bereiken sneller dan ooit een wereldwijd publiek. Volgens Naím komt de versplintering van het politieke landschap in veel landen ook door de drie M’s. Ook in Nederland nam het aantal politieke partijen de laatste decennia flink toe.

# „Hoe gefragmenteerder de politiek, hoe beperkter politici zijn in wat ze kunnen doen. Dat zorgt voor anarchie, en dat is zeer zorgwekkend. Iedereen heeft een heel klein beetje macht, maar niemand kan meer ergens over beslissen. Dat zie je gebeuren: bij wereldwijde problemen lukt het vrijwel nooit om tot echte oplossingen te komen. Neem klimaatverandering, terrorisme, onlangs nog de Griekse schuldencrisis. Niemand heeft de macht om die zaken echt aan te pakken, er is te veel tegenwicht van andere machthebbers.”

# Dat laat een belangrijke tekortkoming zien in de manier waarop democratieën zijn georganiseerd, zegt Naím. „De grote beslissingen worden genomen door politieke partijen die totaal in verval zijn. Terwijl er overal innovatie is. Alles verandert: hoe we werken, communiceren, eten, daten. Alleen de manier waarop we politieke beslissingen nemen, is al meer dan honderd jaar bijna hetzelfde. Dat is onhoudbaar.”

Dit zijn profetische woorden en uitspraken, die hieronder nader worden uitgewerkt:

# „Activisten, sociale bewegingen, niet-gouvernementele organisaties zijn veel succesvoller geworden dan politieke partijen om onderwerpen aan te dragen, mensen te engageren. Politieke partijen zijn allang niet meer het natuurlijke tehuis voor ideeën: de meeste mensen zien partijen als plekken waar carrièrepolitici en opportunisten heengaan. Als je jonge, ambitieuze mensen vraagt of ze liever bij een politieke partij gaan of zich aansluiten bij een hippe niet-gouvernementele organisatie of sociale beweging, zullen velen niet voor de politieke partij kiezen. En toch nemen partijen nog de beslissingen.”

# Er zijn volgens Naím twee opties: politieke partijen zullen helemaal moeten verdwijnen, en worden vervangen door nieuwe structuren. Of ze slagen erin om zichzelf van binnenuit totaal te vernieuwen. Dat gaat erg lastig worden, denkt hij. „Er is duidelijk vraag naar vernieuwing. En waar vraag is, ontstaat aanbod. We staan echt aan het begin van een nieuw tijdperk in de manier waarop we onze democratie inrichten, dat kan niet anders. We hebben een Uber of Airbnb voor de politiek nodig, een radicale vernieuwing die de gevestigde orde opschudt.”

# Over hoe zo’n vernieuwing er uit moet komen te zien, is Naím niet erg concreet. „Er is niet één hapklare slogan die dat samenvat. Maar er is wel degelijk van alles aan het borrelen. Kijk naar wat er in steden gebeurt. Daar worden al heel veel beslissingen genomen buiten de nationale politiek om. Steden krijgen steeds meer macht en invloed op het leven van hun inwoners; er zijn veel economen en politicologen die meer politieke invloed voor steden voorspellen.

# „En kijk bijvoorbeeld naar experimenten met nieuwe technologieën om burgers te raadplegen of inspraak te geven. Via de smartphone ontstaan daar allerlei nieuwe manieren voor. Maar er is nog geen ontwrichtende doorbraak, geen algoritme dat het probleem oplost. Het kan niet anders dan dat er binnenkort iets groots gebeurt op dit gebied.”

# Naím is over het geheel genomen optimistisch. „De trends die ik beschrijf zorgen voor een wereld met veel meer kansen voor mensen die historisch gezien vaak werden achtergesteld, een wereld die veel minder fijn is voor dictators en monopolisten. Vernieuwende mensen kunnen veel meer voor elkaar krijgen, en dat is enorme vooruitgang.” Behalve dus, betoogt Naím, in de politiek. „Daar moeten we echt snel aan werken.”

Advertisements