Tags

, , , ,

Een liberaal geloof in vooruitgang (Marco Visscher, Katern Letter & geest/Trouw, 2 mei)

Liberale ideeën over vrijheid en een sociale economie liggen onder vuur. Econoom Edmund Fawcett frist het liberale gedachtengoed op. Hij denkt dat het geplaagde liberalisme er bovenop komt.

‘Nog niet zo lang geleden was er geen vuiltje aan de lucht voor de liberalen. Onze rijkdom bleef maar groeien.’

‘Vandaag is alles anders. De economie blijft sukkelen, multiculturele spanningen stijgen. Terroristen slaan toe. Overheden maken inbreuk op onze privacy en beperken onze vrijheden om te doen en zeggen wat we willen. Invloeden en aanzien van onvrije landen als China, India, Rusland en Turkije nemen toe. In het Westen keren populistische politici zich af van de Europese Unie.’

De ommedraai na de euforie van de val van de Berlijnse Muur (1989) heeft zich inderdaad binnen no time, te weten binnen een anderhalve decennium afgespeeld; wie dat dat kunnen denken? Het kapitalisme en liberalisme waren door Francis Fukuyama als winnaars van de geschiedenis uitgeroepen en na de kredietcrisis in de VS van 2007 en de vervolgcrises, uitmondend in de eurocrisis, is die droom van de liberale winnaar aan flarden gescheurd en geheel uiteengespat.

Zelf ben ik als liberaal uitgestapt uit de grote liberale partij van ons land in de wetenschap dat met de opkomst van Wilders binnen de VVD de liberale vlag een valse vlag bleek te zijn. Mijn overtuiging was ook dat het opkomende flitskapitalisme van de jaren negentig ook de oorzaak zou worden tot het uiteindelijk in elkaar storten van het kapitalistische stelsel en dat het populistische liberalisme van de VVD door de invloed van Wilders een sociaal-liberaal geluid binnen de VVD kansloos werd. In 2007 uitgetreden en heb me van dit hele politieke bestel afgewend. Maar ik had geen rekening te gehouden met de liberale vernieuwingsimpulsen van Edmund Fawcett en zijn boek Liberalisme. Het verhaal van een idee, dat net is uitgebracht.

Het einde van de liberale droom?

”Laten we niet overdrijven. Het Westen heeft gedeelte belangen met China. Rusland is, net als de oude Sovjet-Unie, vooral een probleem van zwakte, niet van sterkte. De belangrijkste machten in het Midden-Oosten zijn bondsgenoten tegen het gewelddadige islamisme.”

Het is nuttig dat hier wordt vastgesteld dat Rusland vooral een probleem van zwakte is en geen sterke macht, dus ook geen militaire macht is. Laat staan dat Moskou een deuk in een pakje boter zou kunnen slaan, zoals het manifest dat opriep tot herstel van investeringen op de Defensiebegroting opriep. Het was de zoveelste poging van de oude klassieke verdedigers te herinneren aan onze oude, traditionele krijgsmacht met een mooie paragraaf als taak in de Grondwet voor de internationale rechtsorde op te komen, op de politieke agenda geplaatst te krijgen. Als het intelligent was opgeschreven met een actuele beschrijving van de ‘werkelijke toestand in onze wereld’ had het nog indruk gemaakt, maar daarvan was geen sprake. Dat blijkt alleen al vanwege de rol die Rusland als nieuwe potentiele Koude Oorlogswolf werd toegedicht. In dat manuscript werd ook het Midden-Oosten als instabiel gebied aangewezen, maar dat is nog geen reden om onze krijgsmacht weer op te tuigen alsof we morgen weer ten oorlog moeten optrekken.

Maar als Fawcett mijns inziens ten onrechte erop wijst dat het ‘niet’ de liberale visie is die in gevaar is, maar ons vermogen om haar uit te dragen, constateer ik dat beide in gevaar zijn. De kredietcrisis heeft aangetoond dat het huidige kapitalisme niet meer te verenigen is met het ‘ware’ liberalisme, dat een sociaal-economisch liberalisme voorstaat, maar de huidige bonuscultuur gaat dwars in tegen de beginselen van rechtvaardige inkomensverdeling en daar faalt dus het huidige liberalisme binnen zowel ons land als binnen de Angelsaksische wereld.

En dat ondanks het feit dat een fiks aantal regeringsleiders van liberale huize is, zoals wanneer de verslaggever/interviewer Visscher de vraag opwerpt of er wel een probleem bestaat met het liberalisme als het gaat om de liberale premiers van grootmachten als de VS, Engeland (de conservatief Cameron wordt gemakshalve gekoppeld het liberalisme dat toch een andere politieke ideologie is en was), Duitsland, Frankrijk, Japan en niet-grootmacht Nederland. Maar de zwakte van het huidige liberale denken van politici wordt wel goed verwoord door Fawcett: ‘Liberale politici lukt dat zeker niet (’uitdragen’), ze hebben geen goed antwoord op de populisten. En dat is juist nodig, omdat er zoveel aantrekkelijke alternatieve bestaan.’

Nog een aantal typerende zinnen:

‘Liberalen geloven niet in de dromen van de conservatieven, dat mensen allemaal hetzelfde denken, of van de socialisten dat er harmonie is als je de materiele gelijkheid opheft. Liberalen accepteren dat er nu eenmaal verschillen en dus conflicten in een samenleving zijn.’

‘De wens om vrij te zijn van iemand die de macht over jou heeft, is heel liberaal – en ook heel menselijk. Dat weet iedereen die wel eens op een kantoor heeft gewerkt. Maar je ziet het ook bij de staat, die feitelijk een dwingende macht heeft met de dreiging van geweld. Uiteindelijk wil niemand een speelbal zijn van iemand die je commandeert, die je vertelt wat je wel en niet mag doen of mag zeggen. Je ziet dat verzet tegen macht ook bij mensen die zich afkeren van grote bedrijven of de rijke elite.’

Juist in deze laatste zijn toont de liberale zwakte zich, want binnen grote bedrijven en de rijke economische elite met zijn beloningsstructuur en bonuscultuur is momenteel reden om grootschalig in opstand te komen tegen deze wanpraktijken. In ons land verzet de VVD en D66 zich in het geheel niet tegen deze ontwikkeling, een bewijs dat deze partijen ten prooi zijn gevallen aan het neoliberalisme.

Neoliberalen lijken anders nauw verweven met de gevestigde orde: geen voorbeelden van verzetslieden tegen de machthebbers.

“Ah, maar ik ben dan wel een liberaal, maar geen neoliberaal! Neoliberalen zeggen eigenlijk dat de politiek het probleem is en dat de vrije markt de oplossing is. Ze willen te veel zeggenschap voor bedrijven en dat is rampzalig. Sterker, vandaag moeten de liberalen de rommel van het neoliberalisme opruimen. Liberalen menen dat economische macht een compenserende macht vereist, zodat zowel de politiek als de maatschappij tegenwicht biedt. Liberalen moeten zich niet laten verleiden tot de fouten van het neoliberalisme

Mogen we niet nóg rijker en slimmer worden?

“Misschien zijn we in Europa al zo welvarend geworden dat liberalen zich juist moeten buigen ober de vraag hoe we dit vasthouden en verdelen zonder almaar door te gaan in de ratrace, op zoek naar meer, meer, meer.”

Illustreert zo’n ommezwaai niet juist de teloorgang van het idee van vooruitgang?

“Dat zou kunnen, maar ik zie het als voortschrijdend inzicht. We kampen nu met zulke enorme milieukosten dat we opnieuw moeten definiëren wat vooruitgang is.”

Het nieuwe boek van Fawcett maakt een frisse indruk aan de hand van dit interview en zal op deze website worden ingebracht om tot een nadere gedachtenuitwisseling te komen.

Advertisements